زیورآلات زنان و دختران ترکمن

زیورآلات زنان و دختران ترکمن

وجود نقش برجسته‌ها و گچ‌بری‌ها و آثار به‌جا مانده از گذشته گویای آن است که انسان‌ها همواره در طول تاریخ خود را با زیورهایی می‌آراسته‌اند و استفاده از زیور در انحصار نژاد، قوم یا طبقه‌ی خاصی نبوده است بلکه همه آنها از هر طبقه‌ای یا نژادی که بوده‌اند از پادشاهان و بزرگان گرفته تا طبقات پایین جامعه، از هر چیزی که می‌پنداشتند مناسب خودآرایی است به عنوان نیازی حتمی بهره برده‌اند، این آرایش در بسیاری از مواقع، علاوه بر جنبه زیبایی، جنبه مذهبی نیز داشته‌اند. به مرور زمان استفاده از زیور به صورت نیتی اجتماعی درآمده و زیورها موقعیت اجتماعی استفاده کننده را مشخص می‌کردند. از میان اقوام مختلف، ترکمن‌ها جزء مردمانی بودند که در عین سادگی، کاربرد وسیعی از تزئینات را در فرهنگ خود نشان داده‌اند. در نزد این اقوام استفاده از زیورآلات سه جنبه‌ی مذهبی، تزئینی و اقتصادی داشته است. ترکمن‌ها در ساخت زیورهایشان از نقوش متنوعی استفاده کرده‌اند که از اساطیر و طبیعت پیرامونشان الهام می‌گیرند. (با توجه به معنا و مفهوم آنها).
بدیهی است که در میان زیورهای موجود در نزد اقوام مختلف زیورهای زنان حجم بیشتری را به خود اختصاص داده است و در این میان زنان ترکمن نیز از این قاعده مستثنی نبوده‌اند. آنها از کودکی خود را با زیورهای نقره و طلا با تزئیناتی از نگین‌های رنگین می‌آراستند. امروزه، جلوه و زیبایی این زیورها با تزئینات متنوعشان همچنان مورد توجه بسیاری از هنر دوستان و هنرپژوهان ایران و جهان است، اما استفاده از آن کم کم رو به فراموشی سپرده شده است.
اهمیت استفاده از زیور نزد ترکمن‌ها علاوه بر جنبه تزئینی و خودآرایی، بیشتر کاربرد مذهبی و همچنین جنبه‌ی اقتصادی آن به سبب ارزش مادی طلا و نقره بوده است. اساسا ساخت زیورهای ترکمن را نقره تشکیل می‌دهد، به آن سبب که ارزان‌تر و آسان‌تر از طلا به‌دست می‌آید و دیگر آنکه معتقدند استفاده از نقره سبب فروتنی می‌شود. از دیگر خصوصیات بارز این زیورآلات تولید صدا در هنگام حرکت است که بیان‌گر جنبه‌ی سنتی و فرهنگی این زیورآلات است. گفته می‌شود که ترکیب فلز و سنگ انسان را در مقابل نیروهای ناشناخته حمایت می‌کند. از این رو هنرمندان زیورساز ترکمن با الهام از این باور در تزیئن سطح زیورهایشان از عقیق و فیروزه و شیشه‌های رنگی به وفور بهره برده‌اند.
آنچه هنر زیورسازی ترکمن‌ها را از هنرهای مشابه آن متمایز می‌کند، اشکال و نقوش به کار رفته روی این زیورآلات است که برخی الهام گرفته از طبیعت و پیرامون ترکمن‌هاست که به صورت ساده و خلاصه شده به کار گرفته شده است. آنها روی لباس کودکانشان زیورهایی به شکل تیر و کمان و شمشیر نسب می‌کردند تا بدین طریق روحیه و شادی و جنگجویی در میان فرزندانشان تقویت گردد. استفاده از زیوری به شکل شاخ قوچ که در نزد ترکمن‌ها نشانه قدرت است، اغلب به صورت ساده روی بدنه این زیورها تکرار شده است. از موارد استفاده از اسلیمی‌های تخت روی بیشتر این زیور‌ها، می‌توان به شکل‌های بسیار ساده‌ای از ماهی، پرنده، زنگوله، انار، پروانه، آدمک، هلال، ستاره و اشکال گنبدی اشاره کرد.
قسمت عمده‌ای از تزئینات مربوط به برخی از زیورها را سکه‌های نقره‌ای تشکیل می‌دهد. نمونه‌ای از آن آویزه‌ای شامل سکه‌ها و اشکال هندسی است که با حلقه به هم متصل شده‌اند و برای تزئین، لابه‌لای موهای بافته قرار می‌گیرند و به گویش ترکمنی آسیق نامیده می‌شود.
شکلی از گل لوتوس، گل ذرت، شش پر، هشت پر، ده و دوازده پر روی بدنه زیوری به نام گل یقه مزین به نگین‌های عقیق است، خودنمایی می‌کند. از این زیور به جای دکمه روی لباس در قسمت جلوی سینه استفاده می‌گردد. پوشش مهر و تزئینات مربوط به آن در نزد ترکمن‌ها اهمیت زیادی دارد، چون فرق بین دختران و بانوان ازدواج کرده را مشخص می‌کند. ایگمه نیم تاجی مرصع نشان است که روی کلاه بانوان قرار می‌گیرد و قپه زیوری است که دختران تمام طوایف ترکمن از آن استفاده می‌کنند و شکل گنبدی و برجسته‌ای دارد که به پیرامون آن آویزه‌هایی به شکل ماهی و سکه و زنگوله متصل است. باید گفت نقره‌کاران ترکمن به ساخت زیور به حجم زیاد و در اندازه‌های بزرگ تمایل داشته‌اند. مثلا برای استفاده از نوعی گوشواره که قولاق نامیده می‌شود، علاوه بر حلقه‌ای که از گوش می‌گذرد، برای جلوگیری از پاره شدن گوش از بندی استفاده می‌کردند که به دو طرف گوشواره متصل می‌شد و به بالای گوش می‌افتاد.
زیورهای گردن زنان و دختران ترکمن که از نمونه‌های آن می‌توان به کونجوک و بتو اشاره کرد که علاوه بر جنبه تزئینی، برای دوری از بلایا و چشم زخم و بیماری به کار برده می‌شد. مثل جای دعا، هیکل، تومار و... علاوه بر این‌ها زیورآلات دیگری مخصوص جامه‌های خود دارند که چانکا نامیده می‌شود. آنها جامه‌هایشان را با سکه‌های نقره و گل‌های نقره و گل‌های زینتی می‌پوشانند و بعضی از اشیای کاربردی نظیر انگشتانه و چرخ نخ‌ریسی و شانه و... را نیز با نقوش تزئین می‌کنند.
آرایش اسب که در نزد ایرانیان همواره با اهمیت بوده است. در نزد ترکمن‌ها اهمیت زیادی دارد، آنها معتقدند که تزئینات روی اسب باید به اندازه‌ی خود اسب ارزش داشته باشد و به همین سبب در آرایش زین و افسار آن از طلا و نقره استفاده می‌کردند.
در گذشته ترکمن‌ها به حفظ سنت‌های بومی و محلی خود و استفاده از پوشاک سنتی و تزئینات مروبط به آن علاقه بیشتری نشان می‌دادند و آنها با سفارش ساخت زیورهایشان به زرگران محلی باعث تشویق هنرمندان زیورساز می‌شدند و طبیعی است که تنوع و تعدد بسیار زیاد این زیور‌ها و سفارش‌های فراوان به کار برندگان آن، سبب جذب افراد بیشتری به این حرفه می‌شد. اما امروزه استفاده از این زیورآلات کم شده است و زوال روز افزون ساخت و کاربرد زیورهای ترکمن و کاهش تدریجی خریداران و به کار برندگان آنها ادامه‌ی هنر زرگری ترکمن‌ها را با مشکل جدی روبرو کرده است. ناگفته نماند که پیشرفت و کاربرد فناوری در میان قوم ترکمن مانند دیگر اقوام بی‌تاثیر نبوده و زندگی ماشینی و هجوم شهرنشینی باعث شده است تا فرهنگ و سنت بکر این قوم تا حد زیادی دست‌خوش تغییر شود. اما واقعیت این است که پیشرفت و رشد فرهنگی در هر جامعه‌ای با حفظ فرهنگ‌های سنتی و ارزش‌های بومی آن جامعه منافاتی ندارد، بلکه برعکس، می‌توان همگام با تحولات زندگی نوین و شهری به آنها مجال حضوری چشمگیر و اساسی داد.
هنر جواهرسازی در سنت و فرهنگ قدیمی ترکمن ریشه دارد و نسل به نسل به صنعت گران امروزی رسیده است و ما آنها را «قزل اوستا» یعنی استادکار طلا می‌نامیم.
استادکاران طلا در روزگاران گذشته، انواع اشیاء (غلاف و دسته‌ی شمشیر، چاقو، تفنگ) را با سنگ‌های قیمتی تزیین می‌کردند اما کار اصلی آنها تولید زیورآلات زنانه بود با اشکال هندسی که نوعی از زنجیره‌ی ارتباطات را در ذهن بیننده القا می‌کند و با طبیعت اطرافشان، پیوندی دیرینه دارد. اصطلاح جواهرسازی اصطلاحی هنرمندانه است که از تخیل شاعرانه‌ی جواهرسازان سرچشمه می‌گیرد. بی‌جهت نیست که شاعران بزرگی چون مختومقلی و ذلیلی در ابتدای زندگی خود، جواهرسازی برجسته بودند و بعد با نام شاعرانی هنرمند به شهرت رسیدند.
یکی از ترانه‌های قدیمی ترکمن، این معنی را به روشنی بیان می‌کند و آن، اینکه:
«وقتی غازها در آسمان پرواز می‌کنند و هوای اطراف از بال زدن آنها به آهنگی دلنشین تبدیل می‌شود، چنان به نظر می‌رسد که دختران ترکمن با زیورآلات رنگارنگ خود، جولان می‌دهند.»
جواهرسازی و زیورآلات، همیشه جزء لاینفک زندگی مردم ترکمن بوده است و انواعی دارد که به معرفی بخشی از آنها خواهم پرداخت.
بیله زیک
دست‌بندی است دوقلو «جفتی» مخصوص زنان تکه. مجموعه طلاکاری نقره‌ای با نگین‌های قرمز از جنس عقیق به ارتفاع ۱۵ سانتیمتر. این وسیله، دور مچ را می‌پوشاند اما دو سر آن، در بخش عمودی به هم نمی‌رسند.
گل یاقا
در واقع همان گل یقه است در دو بخش:
الف- بخش اصلی: که برای زینت زیر گلو و اتصال دو حلقه‌ی یقه‌ی پیراهن به کار می‌رود.
ب- بخش افشان: که در هنگام راه رفتن، از به هم خوردن آنها، صدایی دلنشین تولید می‌شود و آن ترانه‌ی قدیمی ترکمن را به خاطر می‌آورد که بین آهنگ پرواز غازها و این آهنگ تشابهی دیده می‌شود.
این وسیله تزیینی مخصوص زنان تکه است، مجموعه‌ای از طلا و نقره، مرصع به نگین‌های قرمز و آبی (عقیق و فیروزه)؛ با زنگوله‌هایی از جنس نقره در انتهای بخش افشان.
سام سوله
وسیله‌ای است برای زینت کلاه دختران؛ مخصوص ترکمن‌های ارثاری، متعلق به سال‌های ۱۸۷۰ - ۱۸۸۰ میلادی. مجموعه‌ای از طلا و نقره با نگین‌های قرمز (عقیق). در انتهای آویزه‌های افشان این وسیله نیز زنگوله‌هایی از جنس نقره دیده می‌شود که از عوامل ایجاد آهنگ در هنگام بازی و راه رفتن است.
گِردنی
این وسیله در زبان فارسی گَردنی خوانده می‌شود و مرکب از دو بخش است.
الف بخش اصلی: که از گردن آویخته می‌شود و مرصع است به نگین‌های قرمز (عقیق).
ب: بخش زنجیری: که به صورت افشان به انتهای بخش اصلی متصل است. این بخش نیز مرصع به نگین‌هایی از جنس عقیق است؛ مضاف بر آن، در انتهای هر یک از زنجیرها، رنگوله‌هایی از جنس نقره دیده می‌شود که از عوامل ایجاد موسیقی در هنگام راه رفتن است.
انسه لیک
وسیله‌ای است تزیینی جهت پیراهن دختران ترکمن در قسمت پشت، به ارتفاع ۳۰ سانتی‌متر. مجموعه‌ای است از طلا و نقره با نگین‌های قرمز از جنس عقیق با زنگوله‌هایی نقره‌ای در انتها که از عوامل تولید آهنگ در هنگام حرکت است.
ساچ لیق
وسیله‌ای است تزیینی با آویزه‌هایی چسبیده به هم، برای تزیین موهای بافته‌ی دختران و زنان تکه. مجموعه‌ی طلا و نگین‌های قرمز (عقیق)، به ارتفاع ۴۰ سانتی‌متر.
قیناچ اوجی
وسیله‌ای است تزیینی مخصوص زنان و دختران گوگلان (قرن ۱۹). مجموعه‌ای است از طلا و نقره با نگین‌هایی از جنس عقیق به ارتفاع ۲۵ سانتی‌متر. از این وسیله در موارد زیر استفاده می‌شد:
الف- از دو طرف « بوروک / کلاه دخترانه » آویخته می‌شد.
ب- از دو طرف سینه بر روی « دون / پیراهن تجملی » قلاب می‌شد.
قوشا آثیق
وسیله‌ای است برای گیسوان بافته‌ی زنان که به پشت سر می‌انداختند. (قرن ۱۹ و ۲۰). این وسیله مرکب از چهار شاخه است.
الف- دو شاخه به شکل قلب که راس آنها به شکل سر قوچ تزیین شده است.
ب- زاییده‌ای در بین دو قلب که راس آن نیز به شکل سر قوچ است.
ج- پایه‌ای که قلب بر روی آن، نصب شده است.
د- بخش انتهایی که مجسمه‌ی سرنگون شده آدم‌های افسانه‌ای را به خاطر می‌آورد و نگین نصب شده بر آن، تک چشم بودن آن آدم‌های افسانه‌ای ار تجسم می‌بخشد.
این مجموعه‌ی تزیینی نیز همچون مجموعه‌های دیگر از جنس طلا و نقره با ۱۰ نگین قرمز از جنس عقیق است و می‌تواند نمادی باشد از ۱۰ قبیله‌ی اوغوز.
ثاچ قبه / ثاچ باق
وسیله‌ای است برای گیسوی دوشیزگان که با آویزه‌ای از انتهای گیسوان بافته‌ی آنها آویخته می‌شود و چون شکل آن به قبه شبیه است، ثاچ قبه نامیده‌اند.
چکه لیق
آویزه‌ای است که به موازات شقیق‌ها از کلاه دختران (بوروک) آویخته می‌شود و مخصوص طایفه‌ی چودور است (قرن ۱۹). مجموعه‌ای است طلاکاری - نقره‌ای با نگین‌های قرمز از جنس عقیق. این وسیله مرکب از دو بخش است:
الف- بخش اصلی: که از جنس طلا و شبیه به انسان طراحی شده است با نگین‌هایی به رنگ قرمز از جنس عیقی.
ب: بخش پولک‌های زنجیره‌ای: که در انتهای زنجیرها، زنگوله‌هایی از جنس نقره دیده می‌شود. این بخش و زنگوله‌های آن، از عوامل ایجاد موسیقی هنگام راه رفتن است.
قنجیق
از این وسیله‌ی تزیینی به عنوان گل یقه استفاده می‌شد (قرن ۲۰) و مرکب از سه بخش اصلی:
بخش اول: به شکل مربع که دو قطر آن، مفتولی از جنس طلا و مرصع به نگین‌های قرمز از جنس عقیق است.
بخش دوم: صفحه‌ای است از جنس طلا به شکل عدد که به دو ضلع پایینی بخش اول، وصل شده است، با ۵ عدد نگین قرمز.
بخش سوم: زنگوله‌هایی از جنس طلا که با کمک زنجیره‌ی کوتاه به انتهای بخش دوم، وصل شده‌اند، خاصیت زنگوله‌ها تولید آهنگ نرم و ملایم در هنگام راه رفت است.
قولاق حلقه
گوشواره‌ای است مربوط به اوایل قرن ۲۰، مخصوص زنان یموت، مجموعه‌ای است از طلا و نقره با نگین‌های قرمز.
قولاق حلقه انواعی دارد:
الف: آی لی حلقه: گوشواره‌ای است مدور با نقش هلال ماه و ستاره در درون آن با زمینه‌ای صاف.
ب- تؤمار چاقلی حلقه: گوشواره‌ای است با سطح برجسته.
ج- تؤرلی حلقه: شبیه نوع الف است؛ بدون زائده‌های اطراف آن.
بوکاو
وسیله‌ای است برای تزیین روی سینه، مخصوص زنان تکه، مجموعه‌ای از طلا و نقره، مرصع به نگین‌های سرخ با آویزه‌هایی از جنس نقره که در انتهای هر یک از آویزهای زنجیره‌ای زنگوله‌هایی نیز دیده می‌شود که از عوامل ایجاد آهنگ در هنگام راه رفتن است.
اگمه
وسیله‌ای است برای تزیین کلاه دختران، مخصوص ترکمن‌های تکه، متعلق به قرن ۱۹ میلادی.
قورثاقچه
وسیله‌ای است برای تزیین جلیقه‌ی کودکان که ترکمن‌ها قورثاقچه می‌گویند؛ مخصوص ترکمن‌های تکه و متعلق به نیمه دوم قرن ۱۹. مجموعه‌ای است از طلا و نقره با نگین‌های قرمز. ریشه‌ی افشان این وسیله نیز مزین است به زنگوله‌های نقره‌ای که در هنگام بازی کودکان، آهنگ دلنشین ایجاد می‌کند.
چنگه
وسیله‌ای است تزیینی که به جامه‌ی زنان تکه قلاب می‌شود. متعلق به قرن ۱۹ میلادی. مجموعه‌ای است از طلا و نقره با نگین‌های قرمز، مرکب از دو بخش:
الف- بخش اصلی: که به شکل لوزی است.
ب- بخش افشان: که به صورت زنجیری از انتهای لوزی، آویزان است و در انتهای زنجیره‌های افشان آن نیز، زنگوله‌هایی از جنس نقره وجود دارد که از عوامل تولید آهنگ در هنگام راه رفتن است.
دوغاکومیش / نظر بند کودکان
دوغاکومیش نوعی قوطی از جنس طلا و نقره است که در داخل آن، دعای پیش‌گیری از چشم زخم می‌گذارند و با نخی از پیراهن کودکان یا از آستانه‌ی خانه می‌آویزند تا نظر بد نگیرد.
بزبند
زیوری است مدور و به شکل گل یقه که در میان آن، مهره‌ای رنگین قرار دارد و معمولا در بالای شانه‌های جامه‌ی کودکان یا بر بازوی او نصب می‌شود.
آچار باق
گردن بندی است از جنس نقره که بر روی سینه نصب می‌شود و نیز گلی در میان دارد. همه‌ی این قطعات با زنجیری از طلا و نقره به هم پیوند خورده‌اند.
اوزوق
همان النگو در نزد فارس‌هاست.
آق یای
وسیله‌ای است که از جنس نقره که در پشت جامه پسر بچه‌ها نصب می‌شود و به شکل کمان است.
قزل خوزا
قوطی زرینی است که با نخی به گردن آویخته می‌شود.
مونجق / منجوق
گردن‌بندی است که زنان و دوشیزگان، از گردن می‌آویختند تا روی سینه را زینت بدهد.
منبع: کتاب نگاهی به فرهنگ مادی و معنوی ترکمن‌ها
تالیف: گنبد دردی اعظمی راد
بن‌مایه: بایراق (http://www.bayragh.ir)

۵
از ۵
۱۰ مشارکت کننده