​​وب‌سایت شخصی فرتورچین

Forturchin Personal Website

لوگو فرتورچین

هنر سازسازی

هنر سازسازی

یکی از هنرها سازسازی است که به تنهایی گستره‌ای است از زیر شاخه‌های متنوع که هر کدام درنوع خود با ظرافت و پیچیدگی‌هایی توام است، از آن جمله می‌توان به ساخت تار، سه تار، عود، سنتور، کمانچه، نی، تمبک و... اشاره کرد. در هنر سازسازی استفاده از مصالح بوم آورد نیازهای روحی، روانی، عاطفی و از طرفی آئین‌ها همچنین ذوق ذره‌بین و موشکاف ایرانی از عوامل خلق اثر هنری می‌باشد.
صدای ساز، شناسنامه ذوق و ظرافت نیاکانمان در طول اعصار و قرون است. صناعت و فنون این هنر نمونه‌ای بی‌بدیل از کارکرد و زیبایی‌شناسی است. شاخ‌های پر پیچ و تاب قوچ‌های مناطق ایران، پوست بره مناطق مختلف، گردوی کوه‌های سر به فلک کشیده و جنگل‌ها، توت مناطق کویری، صدف دریاهای شمال و جنوب، استخوان قلم پای شتر بیابانه‌ای گرم... سازی است خوش‌خوان که تاریخ مصوت ماست. هنر شریف سازسازی در نوع خود چکیده‌ای است از هنرهایی چون درود گری، زرگری، معرق و... و نوازندگی که آن را در جایگاه کاربردی‌ترین هنرها قرار داده. زمزمه برخاسته از سرانگشتان هنرمند نوازنده که جانمان را می‌نوازد، همه مدیون تلاش هنرمند سازساز است. تیشه عشق‌اش هر لحظه بیستونی در جانمان برمی‌افرازد.
پیشینه و تاریخ هنر سازسازی
پیشینه سازسازی شاید قدمتی هم‌چند خلقت آدمی داشته باشد، آن‌جا که مردی یا زنی در ساقه گیاهی دمیده است و نوایی که ترجمان شور درونش بوده سر داده است. از آن هنگام سازهای گوناگون و متعدد ساخته شد و زمان هرچه پیش‌تر آمد، سازها تکامل بیشتری پیدا کردند و برخی شهرها در سازسازی شهره آفاق شدند. اصفهان از جمله این شهرهاست که در ساختن انواع ساز- به عنوان یک هنر و صنعت دستی - در کانون توجه قرار دارد. در واقع این هنر سالیان متمادی به صورت خودجوش به دست هنرمندان عاشق‌پیشه که محنت سختی ایام و رد و مخالفت عموم را به جان خریده اند، در خفا حفظ و اشاعه و امکان حیات یافته.
در بررسی تاریخی ساخت انواع ساز اطلاعات چندانی مگر در دوره قاجاریه حاصل نمی‌شود. چنین استنتاج شده که به احتمال قریب به یقین اکثراً نوازندگان ساز، خود آلات موسیقی مورد نیاز خود را می‌ساختند. اشاره به عاشیق‌ها و بخشی‌ها که خود سازساز بودند موید این مطلب است.
سازهای سنتی
ساخت تنبک
در قدیم بدنه تنبک را از چوب، سفال و گاه فلز می‌ساختند. امروزه برای ساخت آن از نئوپان و پلاستیک نیز استفاده می‌کنند، اما بیشتر تنبک‌ها از چوب ساخته می‌شوند. بهترین نوع چوب برای آن، چوبِ تنه کهنه درخت گردوست که به اصطلاح سازندگان ساز، سایه خواب شده و شیره نباتی آن خارج شده باشد. اجزای تنبک عبارت‌اند از: دوره یا دهانه بزرگ که روی آن پوست کشیده می‌شود، تنه، نفیر یا گلویی، کالیبر یا دهانه کوچک. تنه را گاه خاتم‌کاری می‌کنند و گاه روی تنه شیارهایی می‌دهند تا هنگام نوازندگی، به کمک آنها صداهای مطلوب ایجاد شود.
دوتار و کمانچه ترکمن
دوتار ترکمن سه نوع دارد. نوع کوچک آن بیشتر برای کودکان و نوجوانان مناسب بوده و مورد استفاده آموزشی دارد. اما نوع متوسط آن بیشتر در تک‌نوازی استفاده شده و دوتار بزرگ که صدای بیشتری دارد، مورد استفاده بخشی‌هاست. البته دوتار ترکمن در گذشته بسیار کوچک‌تر از دوتارهای امروز بوده. دلیل آن هم این است که روایتی هست که در آن دوران با توجه به برخی ممنوعیت‌ها، بخشی‌ها به دلیل ترس از آشکار شدن ساز یا صدای آن، کاسه‌ای کوچک برای دوتار می‌ساخته‌اند تا علاوه بر کوچک شدن ساز، صدای آن نیز کمتر باشد. ساز دیگر موسیقی ترکمنی، کمانچه است. کمانچه ترکمن با کمانچه‌های موسیقی سنتی ایرانی تفاوت دارد؛ سه سیمه است و کوچک‌تر و ضخیم‌تر.
ساخت تار و سه‌تار
سه‌تار در گذشته سه سیم (تار) داشته و اکنون چهار سیم دارد که سیم سوم و چهارم آن نزدیک به هم قرار دارند و هم زمان نواخته می‌شوند و مجموعه آن دو را معمولاً سیم بم می‌نامند. با گذشت زمان کسانی چون ابونصر فارابی، ابوعلی سینا، صفی الدین ارموی و از متأخران ابوالحسن خان صبا لزوم افزایش یک سیم دیگر به این ساز را درک کرده و سه‌تارهای امروزی دارای چهار سیم هستند (این سیم از نظر تاریخی سیم چهارم است ولی سیم سوم خوانده می‌شود). سیم سوم سه تار به سیم مشتاق معروف است و به روایتی از ابوالحسن صبا این سیم را نخستین بار درویشی به نام مشتاق علیشاه به این ساز افزوده است. برخی از جمله عده‌ای از عرفا به آن اوتار نیز می‌گویند.
طبق عقیده سازسازان چوب درخت توت با قطر حداقل ۴۵ سانتی‌متر برای ساخت صفحه سه تار مناسب است؛ قسمتی از چوب که بین مرکز و پوسته‌ی تنه قرار دارد بهترین قسمت برای ساخت صفحه است. هرچه خط‌هایی که روی چوب وجود دارد به یکدیگر نزدیک‌تر باشند برای ساخت صفحه ساز مناسب‌تر است؛ هم‌چنین بهتر است این خط‌ها در راستای طول ساز قرار گیرند، اما برای ساخت صفحه تار پوست بره‌ی تودلی مناسب است که در حال حاضر کم‌تر از آن استفاده می‌شود.
چَنگ‌های ارکستری، سنتی، تزئینی و باستانی
چَنگ‌سازی رشته‌ای است که با انگشت نواخته می‌شود که تکنیک نوازندگی در جهان هشت انگشتی است اما تکنیک نوازندگی در ایران طبق اطلاعات استخراج شده از مستندات باستانی، ده انگشتی است. انواع ساز چنگ یا هارپ به چهار دسته کلی چنگ ارکستری، چنگ سنتی، چنگ باستانی و چنگ تزیینی تقسیم می‌شود که خود ار لحاظ شکل ظاهری به ۱۷ نوع الگو و فرم چنگ تقسیم می‌شود از جمله چنگ زاویه‌دار، چنگ منحنی، چنگ ون ، چنگ لیر (چنگی در یونان که به شکل U است).
نکات مهم در خرید ساز
برای خرید ساز، باید به صدای آن توجه کنیم لذا بهتراست تجربه‌ای در زمینه نوازندگی داشته باشیم و یا از کسی که نوازنده است و یا در این خصوص تخصص دارد، کمک بگیریم؛ به این دلیل که سازها از نظر وزن، فیزیک و ظاهر مشابه هستند ولی در ۹۹ درصد موارد صدای آن‌ها متفاوت است.
ساز یک صنعت دست بسیار با ارزش است که باید با بسته‌بندی مرغوب عرضه شود. به همین دلیل بهتر است ساز در جعبه‌ای قرار گیرد که ضد ضربه باشد و رطوبت به آن نفوذ نکند. در گذشته اغلب، سازها در کاورهایی که از ورود رطوبت جلوگیری نمی‌کنند؛ نگه‌داری می‌شدند و در نتیجه ممکن بود آسیب ببینند لذا می‌توان برای از بین بردن رطوبت هوا، از نفتالین نیز استفاده کرد. تغییر شرایط آب وهوایی در صدای ساز تغییر ایجاد می‌کند اما این که ساز با تغییرات جوی دچار آسیب و مشکل فنی نشود، مهم‌تر است؛ زیرا اگر ساز آسیب ببیند ترمیم آن سخت و یا غیرممکن می‌شود و دیگر نمی‌توان از آن استفاده کرد.
علاوه براین، سازها باید طوری ساخته شوند که مدت زمان زیادی بتوان از آن‌ها استفاده کرد و هم چنین اصول ساخت آن‌ها نیز رعایت شود؛ اما امروزه می‌بینیم به دلیل عدم رعایت این اصول، سازها با ضربه‌های کوچک و حضور در هوای مرطوب آسیب می‌بینند که این موارد و موارد دیگری مثل اتصالات، خم دادن‌ها و فشارها را نمی‌توان از ظاهر ساز تشخیص داد. اگر سازنده‌ها منافع هنرجو در زمینه‌ی قیمت و کیفیت را اولویت قرار دهند به این هنر و صنعت دست باارزش کمک می‌کنند و با این کار برای فرهنگ و هنر خود ارزش قائل می‌شوند.
برخی سازسازان بنام ایرانی
تاریخ هنر سازسازی در ایران هنرمندان و سازسازان بنام و معروفی را به خود دیده است که در ادامه به برخی از آنها اشاره می‌کنیم:
اوستا فرج الله: ساخت تار، سه تار وکمانچه
زادور ارمنی: ساخت سه تار و سنتور
حاج محمد کریمخان: ساخت تار، سه تار، سنتور و کمانچه
یحیی اول (قدیم): ساخت تار وسه تار
مرحوم محمد مهدی کمالیان: ساخت سه تار
مرحوم محمود هاشمی ( حکیم هاشمی): ساخت سه تار
ابراهیم قنبری مهر: ساخت همه سازها
بیاض امیر عطائی: ساخت همه سازها
فریدون صالحی: ساخت ویلن
بن‌مایه: دپیا (https://dipia.ir)

۵
از ۵
۲ مشارکت کننده