​​وب‌سایت شخصی فرتورچین

Forturchin Personal Website

لوگو فرتورچین

پته‌دوزی چیست

پته‌دوزی چیست

پته (یا پته‌دوزی) نوعی از رودوزی‌های کرمان است. پارچه زمینه پته پارچه‌ای ضخیم و پشمی است که عریض نامیده می‌شود. هنرمندان پته‌دوز که اکثراً نیز از زنان و دختران خانه‌دار هستند با کمک سوزن نقوشی ذهنی را که ملهم از پندارها و بینش‌های شخصی‌شان است، به وسیلهٔ بخیه‌های نخی رنگین بر زمینه‌ی پارچهٔ پشمی ضخیمی (عریض) می‌نشانند.
وجه تسمیه
واژهٔ پتّه، برگرفته از ریشهٔ پُت (pot)، به معنای پشم و کُرک است. فرهنگ معین واژهٔ پت را چنین تعریف می‌کند: پشم نرمی که از بُن موی بز روید و آن را به شانه برآرند و از آن شال بافند.
در لغتنامه دهخدا نیز دربارهٔ واژهٔ پت، به جملات زیر برمی‌خوریم: پشم بز، پشم زیر موی بز،... پشم نرمی که از بُن موی بز به شانه برآورند و از آن شال و کلاه و نمد و کپنک و امثال آن کنند.
تعریف
جمشید سروشیان در کتاب فرهنگ بهدینان (دائرةالمعارف زرتشتیان)، پته را چنین تعریف می‌کند: نوعی گل و بته که با دست بر روی شالهای کرکی می‌دوزند.
پته را نوعی سوزن‌دوزی ایرانی تعریف کرده‌اند که از دوخت ریس‌های پشمی رنگین، بر روی عریض یا شال، در طرح‌های زیبایی چون: بوته، سرو، ترنج و… پدید می‌آید. نمای پته، منظره‌ای بدیع از گل و بوته‌های رنگین را به نمایش می‌گذارد و از آنجا که پدیدآورندگان این نما، به‌طور معمول زنان و دختران کرمانی بوده‌اند، آن را نمادی از هزاران درد و رنج و گاه شادی و شعفی دانسته‌اند که در ذهن این زنان و دختران منقوش بوده و از اثر نگاه‌های خستهٔ آنان که هر صبح تا شام، در پی سوزن، از نقطه‌ای به نقطهٔ دیگر حرکت کرده، خلق شده‌است.
پته‌دوزی
یکی از رودوزی‌های زیبای ایران پته‌دوزی است و هنری است که اختصاص به زنان خوش ذوق در استان کرمان دارد و زیبایی خیره‌کننده و چشم‌نوازی دارد. این رودوزی زیبا را بر روی پارچه‌های پشمی یک رنگ که عریض نامیده می‌شود می‌دوزند نخ‌هایی که بکار می‌رود نخ‌هایی از جنس پشمی هستند و این نخ‌ها ظریف و رنگارنگ هستند و معمولاً به رنگ‌های عنابی، مشکی، سبز، زرد، نارنجی، قرمز و آبی سفید استفاده می‌شوند، طرح‌های مختلف اعم از انواع بته جقه یا طرح‌های هندسی را استفاده می‌کنند.
مصارف پته‌دوزی
رومیزی، سجاده، جلد قرآن، جانماز، پرده، کوسن، زیر لیوانی، تابلوی پته، قندان، شکلات‌خوری
یکی از قدیمی‌ترین نمونه‌های پته‌دوزی که بدست آمده نمونه‌ای است که به عنوان روکش بر روی قبر شاه نعمت اله ولی در ماهان کرمان است که یکی از زیباترین و ظریف‌ترین نمونه از پته‌دوزی به حساب می‌آید در مورد این نمونه باید اشاره به رنگ پارچه بشود که کرم رنگ است و با نخ‌های پشمی الوان بر رویش بته جقه‌های مختلفی دوخته شده‌است.
نام‌های دیگر
فطه‌دوزی، سلسه‌دوزی، پته‌دوزی
تعریف کلی
بطور کلی پته‌دوزی به نوعی دوخت اطلاق می‌شود که همهٔ زمینه‌اش و گاهی قسمت‌های بیشتری از آن را با نخ‌های پشمی یا کرکی الوان یا نخ ابریشمی و خیلی کم نخ گلابتون دوخته می‌شود. پته‌دوزی هم‌اکنون درکرمان و زرند و رفسنجان و سیرجان رواج دارد و رایج است.
تاریخچه پته‌دوزی
متأسفانه تاریخ دقیقی از پیدایش این هنر زیبا در دست نیست زیرا در برابر عوامل جوی آسیب‌پذیر بوده اما درسفرنامهٔ شاردن به دوره صفوی در کرمان اشاره شده‌است که کاربردهای مختلفی داشته‌است. در کتاب‌های گوناگون هنری قدیمی‌ترین نمونه از پته‌دوزی در دنیا را متعلق به سال ۱۲۸۵ هجری قمری دانسته‌اند. در مورد این نمونه قدیمی باید اشاره کرد که به صورت سوزنی بوده و همهٔ زمینه‌اش با گل‌های ریز افشان به صورت محرمات و جناغی کج با استفاده از نخ‌های ابریشمی ‌رنگین و روی پارچه‌ای از جنس پشم کرم رنگ انجام شده‌است و متعلق به سدهٔ ۱۲ هجری قمری است. دورش با پتک‌دوزی و حاشیه‌اش به صورت پته‌دوزی و با نقش بته جقه‌ای قهر و آشتی می‌باشد. یک نمونه دیگر که از نظر تاریخی بر روانداز قبر شاه نعمت اله ولی تقدم دارد بقچهٔ پته‌دوزی و سلسله‌دوزی فرج اله کرمانی می‌باشد و تاریخ آن به سال ۱۲۸۰ هجری قمری اشاره دارد.
نقوش پته‌دوزی
درپته‌دوزی این رودوزی زیبا و ظریف از نقش‌ها و طرح‌های کهن ایران زمین شاملبته جقه یا درخت زندگی استفاده می‌شود.
تعابیر گوناگون از پته
تعابیر گوناگونی به‌دست آمده و اختلاف نظر بعضی پته را نشانهٔ رمزگونه به معنی شعله آتش آتشکده‌های زردشتی می‌دانند. گروهی آن را مثل بادام یا الهام از گلابی برشمردند و آخرین نظریه آن را تجسم شیوهٔ یافته گیاهی هندی که از هند نمونه پته‌اش به‌دست آمده تعبییر کرده‌اند.
مواد و مصالح پته
مواد تشکیل دهنده پته شامل عریض (پارچه زمینه) و ریس (نخ‌های رنگین) می‌باشند.
عریض
که در گذشته از آن برای دوخت دامن، کت و پالتو نیز استفاده بعمل می‌آمد پارچه‌ای دستباف است که به وسیلهٔ دستگاه‌های بافندگی چوبی تولید می‌شد؛ ولی در سال‌های اخیر دستگاه‌های چوبی جای خود را به دستگاه‌های تک فاز برقی دادند و پس از آن نیز تدریجا بافته‌های کارخانه‌ای جانشین عریض‌های دستباف شده و هم‌اکنون پته‌های استان کرمان را بیشتر این‌گونه پارچه‌های کارخانه‌ای تشکیل می‌دهد.
ریس
که معمولاً در رنگ‌های عنابی، مشکی، سبز روشن، سبز تیره، زرد، نارنجی، قرمز، آبی‌تیره، سبز ماشی، لاکی و… مورد استفادهٔ پته‌دوزان قرار می‌گیرد نوعی نخ پشمی‌دستریس یا ریسیده شده به وسیلهٔ ماشین است که میزان مصرف آن به نسبت نوع نقش و ضخامت یا نازکی نخ مورد مصرف متفاوت می‌باشد؛ ولی بط‌ور متوسط رودوزی هر متر پته به‌حدود ۳۷۵ تا ۴۰۰ گرم نخ احتیاج دارد.
طرز تهیه پته
برای تهیهٔ یک قطعهٔ پته‌دوزی شده ابتدا عریض را به ابعاد لازم بریده و سپس آن را به‌دست طراح می‌سپارند و شیوهٔ کار نیز به این صورت است که زنان پته‌دوز خود مستقیما به ط‌راح مراجعه نمی‌کنند و فروشندگان مواد اولیهٔ پته معمولاً مقدار زیادی عریض بریده و طراحی شده در اختیار دارند که به صورت آماده به سوندوزان می‌فروشند.
در مرحله طراحی، ابتدا طرح روی کاغذ کالک ترسیم می‌شود و پس از آن خط‌وط طرح را بط‌ورمتناسب با سوزن سوراخ کرده و سپس بر روی عریض مورد نظ‌ر منطبق می‌سازند و روی آن پودر گچ یا خاک زغال می‌ریزند و این عمل را گرته‌زنی می‌نامند (برای پارچه‌های تیره ازخاک گچ و برای پارچه‌های روشن از خاک زغال استفاده می‌شود). سپس نقاط مشخص شده را با قلم و مرکب چین روی پارچه مشخص می‌سازند. پس از طراحی، انتخاب نخ و رنگ مط‌رح است. رنگ‌های روشن ظرف سال‌های اخیر به پته‌دوزی راه یافته و رنگ‌های اصیل اغلب تیره است. از آنجا که طرح‌های پته نه شلوغ است و نه هندسی رنگ‌های روشن چندان جاذبه‌ای به محصول نمی‌دهد و تیره بودن رنگ‌ها ارتباط نقوش را منطقی‌تر و قابل قبول‌تر می‌سازد.
پس از انتخاب و تهیهٔ نخ، پته‌دوز ابتدا جای خط‌وط اصلی را سوزن می‌زند. این مرحله به دلیل آنکه نقوش به‌طور خطی دوخته می‌شود به مرحله ساق‌دوزی معروف است. سپس داخل نقوش و متن با اسلوب خاصی سوزن‌دوزی و پر می‌شود؛ که این قسمت را اصطلاحاً آب‌دوزی یا متن‌دوزی می‌گویند. مرحلهٔ سوم که یکی از مهم‌ترین مراحل پته‌دوزی می‌باشد مرحله برگ‌دوزی و سایه زدن با نخ پیرامون گل‌ها و نقش‌ها است. برگ‌دوزی معمولاً در اطراف حاشیه و به صورت زیگزاک انجام می‌شود و آن را پتک‌دوزی نیز می‌نامند (پتک در زبان محلی به معنی جوانه است).
پس از اتمام دوخت پته را شسته و با کمک دستگاه مخصوصی بنام نورد اتو زده و آماده‌ی فروش می‌کنند. یکی از معروف‌ترین پته‌ها، روپوش مقبره شاه نعمت‌الله ولی در ماهان کرمان است که یکی از پرکارترین پته‌های تولید شده در ایران بوده و بیش از یک قرن از عمر آن می‌گذرد. معروف‌ترین نقوش پته، طرح پته‌ای یا درخت زندگی است که به نام‌های متعدد در پته به‌کارگرفته می‌شود، مانند پته میری، پته ترمه‌ای، پته جقه‌ای، پته بادامی، پته سربندی، پته افشاری، پته کردستانی و غیره. از دیگر طرح‌های پته‌دوزی، پیچک ترنج، سروچه، نقوش حیوانی بخصوص پرندگان و لچک ترنجی را می‌توان نام برد.
بن‌مایه: ویکی‌پدیا (https://fa.wikipedia.org)

۵
از ۵
۶ مشارکت کننده