​​وب‌سایت شخصی فرتورچین

Forturchin Personal Website

لوگو فرتورچین

سرمه‌دوزی و ابزارهای مورد استفاده در دوخت آن

سرمه‌دوزی و ابزارهای مورد استفاده در دوخت آن

سرمه‌دوزی یا ملیله‌دوزی یکی از رودوزی­های سنتی ایران است که در آن برای پوشاندن سطح پارچه از ملیله‌ای فلزی به نام سرمه استفاده می­‌شود. سرمه­‌دوزی بر روی پارچه‌ ترمه، مخمل و کتان انجام می‌شود و در آن از تکنیک‌هایی مانند زغره‌دوزی، دوخت مکرومه، گلابتون‌دوزی و دوخت سرو استفاده می‌شود.
سرمه‌دوزی و سابقه تاریخی
رودوزی‌های سنتی ایران به سه دسته “دوخت روی پارچه”، “دوخت داخل پارچه” و “الحاق مواد دیگر به پارچه” تقسیم می‌شود. سرمه‌دوزی در شاخه “الحاق مواد دیگر به پارچه” جای می‌گیرد که معروف‌ترین هنر در این دسته به شمار می‌رود. هنر سرمه‌دوزی از سابقه‌ای‌ ۲۵۰۰ تا ۳۰۰۰ ساله برخوردار است. در گذشته به این هنر، ترمه‌دوزی نیز می‌گفتند که هنری صرفا فاخر به حساب می‌آمد و بیشتر بر روی پرچم و لباس‌های افراد لشگری و درباری دوخته می‌شد. نخی که در دوخت سرمه‌دوزی استفاده می‌شود، سرمه نام دارد که در اصل از طلا و نقره بوده است، اما با گران شدن طلا و نقره، فلزات و آلیاژهای دیگری جایگزین آنها شد.
سرمه‌دوزی و پرده کعبه
آنچه که باعث شهرت بالای سرمه‌دوزی شده است، استفاده از آن در دوخت پرده کعبه است. در پرده کعبه، آیات قرآن با خطوط مختلف اسلامی (بیشتر خط ثلث) و با تکنیک‌های مختلف سرمه‌دوزی مانند گلابتون‌دوزی و دوخت اسپیرال بر روی پارچه پیاده می‌شود. معمولا پرده‌هایی که بر روی کعبه استفاده می‌شود هر چند سال یک بار تعویض می‌شود و به یکی از کشورهای اسلامی اهدا می‌شود. در گذشته، پرده‌های کعبه در خارج از کشور عربستان و توسط هنرمندان سایر کشورهای اسلامی تولید می‌شد. چنانچه از کتاب حدود العالم من المشرق الی المغرب برمی‌آید، در گذشته شهر ایذه خوزستان یکی از مراکز اصلی دوخت پرده کعبه به شمار می‌رفت.
یکی از معروف‌ترین پرده‌های کعبه که در ایران نگهداری می‌شود، پرده‌ای است متعلق به دوره صفوی که در دهه ۴۰ شمسی از طرف دولت عربستان به ایران اهدا شده است. ابعاد این پرده ۶۵۸ در ۹۰ سانتی متر است و آیات ۱۲۶ و ۱۲۷ سوره بقره بر روی آن نقش بسته است. جنس پارچه مورد استفاده در این پرده منحصربه‌فرد از مخمل سیاه دست‌بافت بوده و گلابتون‌دوزی، ده یک‌دوزی، قیطان‌دوزی، و کمند‌دوزی از تکنیک‌هایی است که در دوخت این پرده به‌کار رفته است. جنس بیشتر نخ‌های به‌کار رفته در این پرده از ابریشم خام است، اما در بخش برگ‌های اسلیمی و حاشیه‌ها از مفتول‌های طلا و نقره استفاده شده است.
مواد اولیه و ابزار مورد استفاده در سرمه‌دوزی
سرمه‌دوزی به دلیل تعدد پارچه زیرساخت و مواد پرکننده، بر خلاف سایر رودوزی‌های سنتی ایران از مواد اولیه متنوع‌تری برخوردار است. مهمترین مواد اولیه و ابزار مورد استفاده در سرمه‌دوزی عبارت است از پارچه زیرساخت، نخ، قیچی یا نخ چین، کارگاه نگهدارنده، قلم نقش‌اندازی، سوزن با شماره‌های مختلف، صابون خیاطی، سرمه و مروارید. در زیر به بررسی هر کدام از این مواد اولیه و ابزار می‌پردازیم:
پارچه زیرساخت سرمه‌دوزی
پارچه مورد استفاده در سرمه­‌دوزی از جنس ترمه، مخمل، کتان، اطلس، تافته، ماهوت و انواع پارچه‌های ابریشمی است. در گذشته سرمه­‌دوزی بر روی پارچه ترمه انجام می‌شد که دلیل این امر برخورداری از زیبایی و ضخامت لازم برای نگهداری سرمه بوده است. در صورت استفاده از پارچه ساده باید طرح مورد نظر بر روی پارچه منتقل شود که این کار توسط کاربن انجام می­ شود، اما در صورتی که از پارچه ترمه استفاده شود، از نقش و نگارهای خود پارچه جهت سرمه­‌دوزی استفاده می‌شود.
لایی چسب
در گذشته، سرمه‌دوزی بیشتر بر روی پارچه‌های ترمه، مخمل و کتان که از ضخامت زیادی برخوردار هستند، انجام می‌شد، اما امروزه مشاهده می‌شود که سرمه‌دوزی بر روی پارچه‌های نازک‌تر نیز انجام می‌شود. در صورتی که دوخت سرمه بر روی پارچه­‌های نازک‌تر انجام شود، معمولا وزن سرمه‌ها و پرکننده‌ها باعث ایجاد سنگینی بر روی پارچه شده و انسجام آن را سست می‌کند. در چنین حالتی از پارچه‌ای کمکی که باعث استحکام بیشتر پارچه سرمه‌دوزی می‌شود، استفاده می‌کنند. به این پارچه، لایی چسب می‌گویند.
لایی چسب هم به صورت متری و هم به صورت نواری در بازار موجود است. برخی از لایی چسب‌ها از هر دو طرف قابلیت چسبیدن بر روی پارچه را دارند که به آن زانفیکس گفته می‌شود. لایی چسب به دو نوع پارچه‌ای و کاغذی تقسیم می‌شود. از لایی چسب پارچه‌ای برای پارچه‌های لطیف استفاده می‌شود. دقت کنید که معمولا جنس لایی چسب پارچه‌ای به گونه‌ای است که پس از شستشو، آب می‌رود. بنابراین قبل از جاگذاری لایی چسب پارچه‌ای، آن را بشوئید. لایی چسب کاغذی مخصوص پارچه‌های ضخیم‌تر بوده و بر خلاف لایی چسب پارچه‌ای، آب نمی‌رود. برای چسباندن لایی چسب بر روی پارچه از اتو استفاده می‌کنند. دقت کنید که اتو را به صورت نقطه به نقطه بر روی لایی چسب قرار بدهید و از کشیدن آن بر روی پارچه خودداری کنید.
کارگاه
کارگاه چارچوبی چوبی است که در برخی از سوزن‌دوزی‌های سنتی برای ثابت نگه داشتن پارچه و جلوگیری از جمع‌شدگی آن به‌کار می‌رود. در سرمه‌دوزی نیز برای انجام برخی از دوخت‌ها نیاز به کارگاه خواهید داشت. پس قبل از شروع دوخت، بایستی پارچه را بر روی کارگاه پیاده کنید. در صورتی که اندازه طرح کوچک‌تر از پارچه باشد، قسمت طرح‌دار بایستی در وسط کارگاه قرار گیرد. عدم رعایت این موضوع باعث کج شدن کج شما پس از اتمام دوخت سرمه خواهد شد.
کارگاه‌های سرمه‌دوزی به انواع مختلفی تقسیم می‌شوند. کارگاه کمه، کارگاه سنتی، چهارچوب، کارگاه دایره‌ای (کمه) و کارگاه جریده از انواع کارگاه‌های سرمه‌دوزی به شمار می‌روند. در سرمه اصفهان به کارگاه سرمه‌دوزی، کارگاه سنتی گفته می‌شود. از این کارگاه برای پارچه‌هایی که اندازه آنها بیشتر از ۵۰ سانتی‌متر است، استفاده می‌کنند. این نوع کارگاه از شش قطعه چوب تشکیل می‌شود که به دو تای آنها هنگه و به چهار قطعه دیگر، شمشیرک گفته می‌شود. دو تا از شمشیرک‌ها در بالا و دو تای دیگر در پائین کارگاه قرار می‌گیرد. معمولا بین دو لایه پارچه نیز دو عدد چوب گرد قرار می‌دهند. معمولا برای پارچه‌های کوچک‌تر از کارگاه‌های گرد استفاده می‌کنند که با استفاده از پیچ شل یا سفت می‌شوند. از کارگاه جریده در قلاب بافی رشت (رشتی‌دوزی) و از کارگاه کمه در سوزن‌دوزی‌های جنوب ایران استفاده می‌شود.
سوزن سرمه‌دوزی
برای انجام تمامی هنرهای مربوط به رودوزی‌های سنتی از سوزن‌های متفاوتی استفاده می‌شود. معمولا در سرمه‌دوزی از سوزن کرول (Crewel) که نسب به سوزن چِنایِل، نوک‌تیزتر هستد استفاده می‌کنند. توجه داشته باشید که به هر میزان چشمه سوزن و طول سوزن کوچک‌تر باشد، شماره سوزن بالاتر می‌رود. مناسب‌ترین سوزن برای سرمه‌دوزی، سوزن‌های شماره ۱۰ تا ۱۳ می‌باشد.
نخ و سرمه
معمولا امروزه نخ مورد استفاده در سرمه‌دوزی از جنس پلی استر است که با استفاده از آن، سرمه و پرکننده‌ها بر روی پارچه ثابت می‌شوند. در این صورت، مناسب‌ترین نخ پلی استر برای سرمه‌دوزی، نخ شماره ۶۰ می‌باشد. توصیه می‌کنیم که از نخ پنبه‌ای برای دوخت سرمه استفاده کنید. نخ پرک (پَرَک) نوعی نخ پنبه‌ای شانه نشده است که مناسب‌ترین نخ برای سرمه‌دوزی به شمار می‌رود. سرمه نوع ملیله فلزی و فنری است که در انواع مختلفی یافت می‌شود. سه نوع بسیار رایج سرمه عبارت است از:
۱. سرمه لوله‌ای: سرمه لوله‌ای حالت فشرده داشته و به صورت یک لوله به هم تابیده می‌شود.
۲. سرمه الماسی: سرمه الماسی نوع از سرمه است که به شکل مربع مکعبی تابیده می‌شود.
۳. سرمه بلارسان یا بلارسنت: سرمه بلارسان به صورت یک لوله، اما بسیار ظریف‌تر تابیده می‌شود. سرمه بلارسان نسبت به سرمه لوله‌ای و سرمه الماسی کلفت‌تر بوده و میزان فنریت و قدرت ارتجاعی آن کمتر است.
هم اکنون سرمه‌های متنوعی در بازار یافت می‌شود. سرمه دیسکو، سرمه سیلور، سرمه دیسکو سیلور، سرمه سیلکا یا طرح‌دار، سرمه زیرخاکی، سرمه پفکی، سرمه دیسکو تراش، سرمه صاف و براق، سرمه دیسکو پیچی و سرمه بلارسان از رایج‌ترین سرمه‌های موجود هستند. معمولا هر سرمه‌ای استفاده جداگانه‌ای دارد. برای مثال از سرمه ساده برای دوردوزی و از سرمه تراش برای توپردوزی استفاده می‌شود.
چه محصولاتی می‌توانم با سرمه تولید کنم؟
در صورت یادگیری سرمه‌دوزی، بیشتر تابلوها و دکوریجات منزل را می‌توان تولید کرد. معمولا رومیزی و رانر از پرکاربردترین‌های یک منزل ایرانی است. شما می‌توانید به راحتی و با خرید یا یادگیری این هنر، رومیزی و رانر مورد نیاز خود را تولید کنید. روتختی، سجاده، جانماز، جلد قرآن و تابلو از دیگر اشکال تولیدات هنر سرمه‌دوزی در بازار به شمار می­روند که غالبا در شهرهای اصفهان، کاشان، تهران و یزد تولید می­‌شود.
بن‌مایه: پارسی کرفت (https://parseecraft.com)

۵
از ۵
۱ مشارکت کننده