​​وب‌سایت شخصی فرتورچین

Forturchin Personal Website

لوگو فرتورچین

معرفی رشته‌ی پاپیه ماشه

معرفی رشته‌ی پاپیه ماشه

تعریف
پاپیه ماشه واژه‌ای فرانسوی است و در فرهنگ‌های لغت به معنای کاغذ فشرده شده می‌باشد. پاپیه ماشه در اصطلاح امروز هنر ساخت جعبه؛ قلمدان؛ قاب؛ آینه و دیگر اشیا تزیینی با طرح و نقش‌های ظریف و رنگارنگ که جنس و ماهیت آن از مقوای فشرده شده است.
تاریخچه پاپیه ماشه
اشیا به دست آمده از جنس پاپیه ماشه که باقی مانده از دوران سلسله هان در چین است؛ نشان از قدمت این هنر دارد که در واقع به قدمت اختراع خود کاغذ است. اشیا و ابزاری از قبیل کلاه‌های تشریفاتی؛ نظامی و همچنین درپوش ظرف‌های کشف شده متعلق به سلسله هان از ماده‌ای به عنوان پاپیه ماشه ساخته شده است. فرانسوی‌ها اولین ملتی بودند که پاپیه ماشه را به صورت تجاری تولید کردند و بعد کارخانه‌های پاپیه ماشه‌سازی در طول حدود ۱۰۰ سال در سرتاسر روسیه؛ انگلستان و به‌طور کلی اروپا و بعد آمریکا به‌وجود آمد. آثاری که از این کارخانه‌ها به روش پاپیه ماشه ساخته می‌شدند؛ بسیار متنوع بودند. از جمله آن‌ها اشیا کوچک فانتزی و کاربردی ماندد انفیه‌دان؛ جعبه مداد؛ انواع عروسک و آباژور بوده است.

معرفی رشته‌ی پاپیه ماشه

پاپیه ماشه در ایران
هنرمندان و صنعتگران ایرانی پس از آشنایی با ساخت مقوا؛ جهت تهیه مقوای مورد نیاز خود شیوه‌های تازه‌ای ابداع کردند و همین امر موجب شد تا ذوق و مهارت خود را در زمینه ساخت آثاری چون جلدهای روغنی؛ قلمدان؛ قاب آیینه و رحل قرآن و دیگر اشیا که در فرهنگ صنایع دستی ایران به (لاکی) معروف هستند به کار گیرند. در دوره صفویه هنرمندان به موازات ساختن سایر انواع صنایع دستی به ساخت آثار پاپیه ماشه مبادرت ورزیدهاند. قزوین و اصفهان مرکز عمده مرکز عمده تولید محصولات پاپیه ماشه بود. نقش گل سرخ و گل برگ‌های سایه‌دار طبیعی در پاپیه ماشه اصفهان جای خاصی داشته و در دوره زندیه به اوج زیبایی دست یافته است.

معرفی رشته‌ی پاپیه ماشه

شیوه ساخت پاپیه ماشه
ساخت اشیا به وسیله پاپیه ماشه به دو صورت انجام می‌گیرد:
الف) پاپیه ماشه با استفاده از ورقه‌های کاغذ
برای ساختن جلدهای پاپیه ماشه ابتدا احتیاج به یک لوح سنگی است که کاملا صاف و صیقلی باشد. در مرحله اول یک ورق کاغذ را که از هر طرف تقریبا دو سانتی‌متر بزرگتر از جلد نهایی است خوب در آب خیس می‌نمایند (تا بعدا بتوانند به آسانی آن را از لوح جدا کنند) سپس آن را روی لوح پهن کرده و صاف می‌کنند تا حباب هوا در آن به جا نماند. بعد ورقه‌های کاغذ را یک به یک در ظرف بزرگی حاوی آب و چسب خیس کرده و به دقت روی کاغذ اصلی قرار می‌دهند. وقتی به ضخامت دلخواه رسید تخته صافی روی آن می‌گذارند و به مدت ۲۴ ساعت آن را در معرض فشار قرار می‌دهند و پس از خشک شدن دور ورقه‌ها را به اندازه دلخواه می‌برند. برای ساختن اشیایی مانند قلمدان و امثال آن قالب‌های توپر چوبی لازم است. ابتدا دور قالب را با صابون خشک می‌مالند. سپس ورقه‌های کاغذ را به شرحی که گذشت به دور آن می‌چسبانند و گاه به گاه می‌کوبند و پرداخت می‌کنند و پس از پایان کار و خشک شدن مقوا آن را از نقاط مورد نظر بریده قالب را از درون آن در می‌آورند و با سوهان و سمباده آن را می‌سایند تا کاملا صیقلی شده؛ برای نقاشی آماده شود.
ب) پاپیه ماشه با استفاده از خمیر کاغذ
برای ساختن خمیر کاغذ ابتدا کاغذهای باطله را در ظرف بزرگی خیس می‌کنند تا به صورت خمیر در آید. سپس آن را با مختصر کتیرا و سریش و شیره می‌آمیزند و هر از چند گاهی آن را با پارو به هم می‌زنند تا خمیر کاملا صاف و یکنواخت شود. سپس خمیر را در کیسه‌های پارچه‌ای ریخته و آویزان می‌کنند تا آب اضافی آن گرفته شود. در مرحله بعد قالب چوبی اشیا را با کاغذی بدون چسب دورتادور جدار می‌پوشانند به گونه‌ای که قالب چوبی در میان کاغذهای پیچیده به آن به دور خود آزاد باشد. بعد خمیر تهیه شده را با قطر لازم و مساوی به روی کاغذ فوق می‌مالند و بعد از آن که به صورت نیمه‌خشک درآمد به اطراف قالب ضربه می‌زنند تا خمیر کاملا فشرده می‌گردد و پس از خشک شدن با سوهان یا چوب‌سای نیمه‌زبر و سپس چوب‌سای نرم به صاف‌کاری آن می‌پردازند. بعد از این مرحله شی را از نقاط مورد نظر بریده قالب را از درون آن خارج می‌نمایند.

معرفی رشته‌ی پاپیه ماشه

مراحل آماده‌سازی سطح پاپیه ماشه برای نقاشی و تذهیب به روی آن
برای آن که روی اشیا ساخته شده از پاپیه ماشه بتوان نقاشی کرد؛ باید زمینه آن را به نحو خاصی که بوم‌سازی نامیده می‌شود؛ آماده کرد که این بوم‌سازی انواع مختلفی دارد:
بوم سفید: برای ساختن این بوم که آستر نامیده می‌شود؛ سفیداب؛ کتیرا؛ سریشم؛ شیره انگور و صمغ عربی را با نسبت‌های خاص به هم آمیخته و مانند رنگ روی اشیا می‌مالند . سپس روی آن را روغن کمان زده و بعد از خشک شدن با سمباده نرمی آن را می‌سایند تا برای نقاشی آماده شود.
بوم سیاه: ساختن این بوم مانند بوم سفید است. فقط به جای سفیداب از مرکب یا دوده استفاده می‌کنند.
بوم مرغش: مرغش سنگی است براق و چشمک‌زن که آن را می‌کوبند. نخست روی بوم سفید رنگ قهوه‌ای کشیده و پس از خشک شدن و سوهان خوردن شی؛ روی آن را روغن کمان می‌زنند؛ سپس مرغش خشک را روی بوم اندوده به روغن می‌پاشند و در آفتاب و یا مدت ۷۲ ساعت در محفظه‌ای شیشه‌ای منفذه‌دار می‌گذارند تا خشک شود. بعد از صیقلی و صاف کردنش بار دیگر روغن کمان زده برای نقاشی آماده می‌شود. بوم مرغش را به جز رنگ قهوه‌ای به رنگ قرمز یا سبز نیز می‌سازند.
بوم زرک: برای ساختن این بوم ابتدا روی بوم سفید ورقه نازک طلا چسبانده و روی آن روغن کمان می‌زنند. سپس ورقه طلای ضخیم‌تری را ریز ریز کرده با غربال کوچکی روی آن می‌پاشند و پس از روغن زدن آن را با سمباده صاف و صیقلی می‌نمایند تا ذرات زایدش برطرف شود. آن گاه باز هم روی آن روغن کمان زده برای نقاشی آماده می‌شود . این نوع بوم بسیار ممتاز و عالی تر از سایر بوم‌هاست.

معرفی رشته‌ی پاپیه ماشه

نحوه نقاشی کردن روی آثار پاپیه ماشه
برای نقاشی فرآورده‌های پاپیه ماشه؛ ابتدا سطوح داخل و خارجی آن را با یک رنگ آستری از جنس رنگ روغن می‌پوشانند و بعد از خشک شدن؛ سطوح داخلی را با همان رنگ آستری که معمولا هم سیاه است باقی گذاشته و شروع به نقاشی قسمت‌های خارجی و قابل رویت محصول می‌کنند. در این مرحله چنانچه برای پوشش زمینه از رنگ روشن استفاده کرده باشند ابتدا یک لایه لعاب کتیرا را با قلم‌مو به روی سطح کار می‌کشند و پس از آن به طراحی و رنگ‌آمیزی نقوش می‌پردازند؛ ولی چنانچه برای پوشش زمینه از رنگ سیاه و سایر رنگ‌های سیر و تیره استفاده کرده باشند؛ بعد از آغشتن سطح کار به لعاب کتیرا به نسبت نوع نقشی که تصمیم به ترسیم آن دارند؛ به رنگ‌آمیزی زمینه و پس از آن به ترسیم نقوش می‌پردازند و بعد از اتمام این عملیات نوبت به روغن‌کاری محصول می‌رسد: به منظور شفافیت بخشیدن به سطح پاپیه ماشه و ثبوت رنگ‌ها؛ روی آن را با روغن کمان جلا می‌دهند. در گذشته این روغن را خود پاپیه ماشه‌سازان یا نقاشان با فرمولی که در اختیار داشتند؛ می‌ساختند. ولی در حال حاضر معمولا از روغن‌هایی که توسط کارخانجات رنگ‌سازی تولید می‌شود استفاده می‌کنند. مثل: کیلر؛ روغن جلا و انواع براق‌کننده‌ها. روغن‌کاری سه بار انجام می‌شود و هربار با قلم‌موی نرم؛ قشری نازک از روغن کمان را در فضایی خالی از گرد و غبار به تمام سطوح داخل و خارج محصول می‌کشند.
رنگ و نقوش مورد استفاده در آثار پاپیه ماشه
رنگ‌هایی که در پاپیه ماشه استفاده می‌شود غالبا رنگ‌های محلول در آب است که به وسیله قلم‌مو و با تکنیک تذهیب و نگارگری اجرا می‌گردد. در پایان سطح نقاشی شده را دو یا سه مرتبه با لایه‌ای ضخیم از روغن کمان که مخلوطی از روغن بزرک و روغن جلا و سندروس است می‌پوشانند. این کار برای حفظ بدنه و ثبات رنگ روی آن بسیار ضروری است و به دلیل وجود همین لاک است که به این هنر؛ در گذشته نقاشی زیرلاکی نیز گفته‌اند. نقوشی که امروزه روی اشیا پاپیه ماشه به کار برده می‌شود اقتباسی از نقاشی‌های مینیاتور دوران صفوی و بعد از آن می‌باشد و به طور کلی از نقوش انسان‌ها؛ گیاهان؛ گل و مرغ؛ تذهیب و منظره‌ها؛ پل‌ها و ساختمان‌های تاریخی و مناظر شکارگاه‌ها تشکیل می‌شود.
کاربرد پاپیه ماشه
بیشتر اشیایی که به این روش ساخته می‌شوند شامل جلد کتب نفیس چون قرآن؛ قاب آینه؛ انواع جعبه‌های آرایشی؛ جعبه‌های جواهرات با شکل‌های چهارگوش؛ شش گوش؛ دایره؛ بیضی و مهم‌تر از همه قلمدان‌های کوچک و بزرگ می‌باشد. در واقع قلمدان‌سازی در زمره مهم‌ترین تولیدات پاپیه ماشه‌ای قرار می‌گیرد چرا که گرانمایه‌ترین میراث‌های نقاشی و مینیاتور و تذهیب دوران‌های گذشته بر جعبه‌های قلمدان نقش بسته است.
منابع
کتاب آشنایی با هنرهای سنتی ایران از زهرا تجویدی و مهندس محمدعلی شاکری راد
مجموعه دستان ماندگار از اداره کل میراث فرهنگی؛ صنایع دستی و گردشگری استان اصفهان
مقاله کاغذ پاپیه ماشه و مجسمه‌های کاغذی از محمد ابراهیم ابراهیمی
گردآوری و تدوین: مینوفرهمند
بن‌مایه: صنایع دستی ایران (https://irancrafts.me)

۵
از ۵
۴ مشارکت کننده