​​وب‌سایت شخصی فرتورچین

Forturchin Personal Website

لوگو فرتورچین

آشنایی با معرق چوب

آشنایی با معرق چوب

در معنای کلام، اصولاً هر چیز رگه‌دار را معرق می‌گویند ولی در مفهوم، در این نوع به خصوص هنر، ایجاد نقش‌‌ها و طرح‌های زیبایی است که از دوربری و تلفیق چوب‌های رنگی روی زمینه‌ای از چوب با پلی‌استر سیاه شکل می‌گیرد. اگر به تعریف دیگری که توسط صاحب‌نظری دیگر ارایه شده است توجه کنیم، تعریف معرق را از ریشه‌ی این کلمه یعنی «رقاع» گرفته که به معنی تکه تکه بوده و اسم مفعول آن معرق است، چرا که گفته شده است معرق، هنری است که طی آن قطعات ریز و کوچکی که سازنده‌ی طرح بزرگ‌تر هستند، در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند. کلمه‌ی معرق از اواخر دوره‌ی ایلخانان و بعد از دوره‌ی تیموریان - که ابداع کننده‌ی کاشی معرق بوده‌اند - به آن هنر اطلاق شده بود و بعدها با الهام از کاشی معرق، معرق چوب هم پدید آمد. در واقع در نوعی از هنر منبت‌کاری به جای آن که زمینه‌ی چوب را مانند کنده‌کاری خالی کرده یا نقش مورد نظر را برجسته کنند، چوب‌های مختلف را با رنگ‌های طبیعی آن که گوناگون و متنوع است، بریده و پهلوی هم قرار می‌دهند و در حقیقت با ایجاد تاریکی و روشنی رنگ چوب‌ها، تصویر دلخواه را نشان می‌دهند. صاحب‌نظر دیگری هم گفته است که معرق، نوعی نقاشی و نقش‌آفرینی روی چوب است. هنر معرق که به اشکال و انواع مختلف در کشورهای همچون هند، ژاپن، سوریه، پاکستان، چین و کره از کشورهای آسیایی و کشورهای اروپایی به ویژه ایتالیا و فرانسه از زمان‌های خیلی دور مشاهده شده است، به اعتقاد بسیاری از صاحب‌نظران از هند به ایران وارد شده و تاریخچه‌ی آن به حدود ۷۰ سال پیش می‌رسد. قديمی‌ترین کار معرق روی چوب در ایران، کاری است متعلق به احمد رعنا که در سال ۱۳۱۳ ه.ش ساخته شده است و در آن با استفاده از مغار به روش ابتدایی، معرق‌کاری شده است. به هرحال، هنر معرق روی چوب که در ابتدا تلفیقی از چوب و فلز بود. به کمک ذوق و اندیشه‌ی معرق‌سازان هنرمند ایرانی تغییر شکل داد و صنعتگران کشورمان به جای یک نوع چوب که معمولاً متن اصلی دست‌ساخته‌‌ها را تشکیل می‌داد، به استفاده از انواع چوب‌ها با رنگ‌های مختلف پرداختند و هم اینک استفاده از حدود ۷۲ نوع چوب مانند رز، زیتون، شمشاد، فوفل، نارنج، گردو، اقاقیا، عناب، کاج، ممرز، سرو... نزد صنعتگران مرسوم است و به ضرورت گاهی از استخوان شتر، صدف، روی، مس، برنج، نقره، عاج و حتی طلا برای تکمیل فرآورده‌هایشان استفاده می‌کنند و آن‌چه به وجود می‌آورند آن‌قدر ظریف، زیبا و چشم‌نواز است که به راستی با کمک واژه‌ها و الفاظ نمی‌توان آنها را تجسم بخشید و برای شناخت معرق و کشف دقایق آن حتماً باید معرق را از نزدیک دید و با ظرافت آن آشنا شد. به هر حال مواد اولیه‌ی معرق چوب به شرحی که گفته شد شامل انواعی از چوب‌های نام برده شده، صدف، عاج، شبه عاج، شاخ و انواعی از فلزات که آنها نیز ذکر شده است و مواد کمکی را نیز انواعی از مواد چسبنده - چسب فوری، سریشم سرد و پودر حمرا مواد محافظ و جلادهنده - پلی استر، کیلر، لاک و الکل - و خمیر سیاه تشکیل می‌دهد. ابزار کار معرق را نیز همان ابزار کار رایج در درودگری به ویژه ارّه‌ی مویی تشکیل می‌دهد.
مراحل اجرای یک کار معرق
مراحل اجرای یک کار معرق به شرح زیر است:
۱) طراحی نقش یا طرح نقشه: طرح و نقش مورد نظر به وسیله‌ی طراح کشیده می‌شود و سپس آن را روی یک تخته‌ی سه لایی به وسیله‌ی چسب فوری می‌چسبانند این ترکیب را در اصطلاح مدل می‌گویند.
۲) خرد کردن مدل: مدل را روی چوب فوفل درز شده ی، ۱۹ میلیمتری به وسیله‌ی میخ سایه نصب می‌کنند و سپس این ترکیب را روی تخته‌ی پیشکار قرار می‌دهند و به وسیله‌ی ارّه‌ی مویی به قطعات مختلف می‌برند.
۳) نصب قطعه‌های خرد شده: مجموعه‌ی قطعات خرد شده را بر اساس طرح نقشه روی یک تخته ۱۸ میلیمتری، چند سه لایی یا تخته‌ی پشتکار، که یک قطعه نایلون سطح آن را پوشانده است - کنار یکدیگر قرار می‌دهند و به وسیله‌ی میخ سایه به تخته‌ی مذکور نصب می‌کنند.
۴) دوربری نقش‌ها: هر یک از قطعه‌های خرد شده را - که شامل قسمتی از زمینه و نقشه است - با برداشتن میخ سایه، از روی تخته‌ی پشتکار جدا می‌کنند و روی پیشکار قرار می‌دهند و خطوط مربوط به نقش ‌ها را دوربری می‌کنند.
۵) تهیه و نصب زمینه‌ی اصلی: در این مرحله تخته سه لایی را که روی چوب فوفل یا گردوی زمینه قرار گرفته، بر می‌دارند و قسمتی از زمینه‌ی اصلی نمایان می‌شود، سپس این قطعه‌ی فوفل را در جای خود مطابق نقشه روی تخته‌ی پشتکار به وسیله‌ی میخ سایه موقتاً نصب می‌کنند.
۶) انتقال نقش‌ها بر روی چوب‌های صنعتی: در این مرحله، باقیمانده‌ی قطعات خرد شده را که شامل یک قسمت از نقش‌های اصلی و تخته‌ی سه لایی است، از چوب فوفل که در زیر این مجموعه قرار دارد، جدا می‌کنند. چوب فوفل را کنار می‌گذارند و تخته‌ی سه لایی نقشه را به عنوان الگو استفاده می‌کنند. با انتخاب رنگ چوب، الگو را روی آن قرار می‌دهند و دوربری می‌کنند و بدین ترتیب عین نقش مورد نظر را با نوع و رنگ انتخابی به وجود می‌آورند. و آن را بر جای اصلی خود - که در میان زمینه‌ی خالی است - روی تخته‌ی پشتکار قرار می‌دهند. بدین ترتیب با این روش همه‌ی نقش‌های خرد شده را از رنگ‌های مختلف چوب، صدف، عاج، و ... تهیه و جایگزین مدل می‌کنند.
۷) اتصال نقش‌ها: بعد از جایگزین شدن نقش‌های رنگی به جای مدل اولیه، از سریشم و پودر حمرا، مایع غلیظ و چسبنده تهیه می‌کنند و به وسیله‌ی انگشت سبابه روی تمام شیارهای بین نقش‌ها می‌زنند بدین طریق تمام قطعات به هم چسبیده و ثابت می‌شوند. در این مرحله میخ‌های سایه را از روی نقش‌ها برمی‌دارند .پس از چسبیدن نقش‌ها، نایلونی را که قبلاً در زیر کار بر روی تخته‌ی پشتکار قرار داده اند؛ برمی‌دارند و نقش‌های چسبیده شده را می‌کشند. بدین ترتیب، چسب‌هایی را که از میان شیارها به پشتکار نفوذ کرده، پاک می‌کنند.
۸) پرس کردن: این مرحله از کار در سه بخش انجام می‌گیرد:
۱ -سطح تخته‌ی پشتکار را به وسیله‌ی کاردک به چسب گرم آغشته می‌کنند و سپس نقش‌های معرق شده را روی آن می‌چسبانند و برای ثابت نگه داشتن آن دو میخ سنجاقی در بالا و پایین آن نصب می‌کنند.
۲- یک قطعه نایلون و سپس یک پتوی دولا را روی نقشه‌ی معرق شده قرار می‌دهند. این عمل برای جلوگیری از خرد شدن نقشه در زیر فشار دستگاه است.
۳- ترکیب فوق را در میان دستگاه پرس قرار داده و آن را تنظیم کرده و تحت فشار قرار می‌دهند.
۹) دوربری کناره: بعد از پرس شدن، اگر شی مورد نظر دارای اضلاعی ناصاف باشد، برای بر طرف کردن آن، نخست طول و عرض آن را به وسیله‌ی انطباق با گونیا صاف کرده و سپس در میان گیره قرار می‌دهند و اضلاع گونیا شده را رنده می‌کنند.
۱۰) پرداخت: به دلیل متفاوت بودن ضخامت چوب‌های صنعتی، سطح نقشه‌ی نقش‌های معرق شده یکسان نیست و به منظور رفع آن با ماشین سمباده‌ی شماره‌ی ۴۰ کاغذی آن را می‌سایند و این عمل تا مرحله‌ای که همه‌ی نقش‌ها در یک سطح یکسان قرار گیرد ادامه دارد. لازم به توضیح است که اگر ماشین سمباده در دسترس قرار نداشت، در صورتی که صدف یا عاج در معرق به کار برده نشده باشد، می‌توان از وسیله‌ای به نام چوب ساب استفاده کرد.
۱۱) لیسه زدن و پرداخت مجدد: پس از پرداخت سطح کار، براده‌های چوب بر صفحه‌ی شیء پراکنده هستند که به وسیله‌ی لیسه جمع‌آوری می‌شوند. و دوباره با سمباده‌ی شماره‌ی ۱سطح شیء را صیقل می‌دهند. این عمل تا مرحله‌ای ادامه دارد که انگشت بر سطح شیء معرق شده بلغزد.
۱۲) کاربرد پلی استر: این بخش از کار در سه مرحله انجام می‌شود:
۱- محیط شیء به وسیله‌ی نوار چسب کاغذی به طریقی که دو یا سه میلیمتر آن از سطح شیء بالاتر قرار می‌گیرد، چسبانده می‌شود.
۲- مخلوط پلی استر آماده شده را به طور یکنواخت روی صفحه‌ی مورد نظر می‌ریزند. و سپس آن را به وسیله‌ی یک شانه‌ی کوچک روی تمام سطح پخش می‌کنند تا زمینه و سطح نقشه‌ی معرق شده را کاملاً بپوشاند. همچنین برای سهولت کار می‌توان پلی استر را به وسیله‌ی پمپ بادی بر سطح شیء پاشید.
۳- پس از ۲۴ ساعت، پلی استر روی شیء خشک شده است که برای ظاهر ساختن نقش‌ها از زیر پلی استر، سطح آن را به وسیله‌ی سمباده‌ی لرزان که صفحه‌ی سمباده‌ی شماره‌ی ۴۰ به آن متصل است، می‌سایند و دوباره، برای شفافیت بیشتر قشری از پلی استر خالص بر سطح آن می‌پاشند که به هنگام خشک شدن، حباب‌هایی روی آن ظاهر می‌شود و برای از میان برداشتن آنها از صفحه‌ی سمباده‌ی شماره ۴۰۰ آبی استفاده می‌کنند.
۱۳) پرداخت نهایی: در این مرحله به وسیله‌ی دستگاه پرداخت - صفحه‌ی نمد به آن متصل شده است و با به کار بردن مواد جلا دهنده، سطح کار را پرداخت می‌کنند. برای جلای بیشتر صفحه‌ی نمد نرم‌تری - نمد پوست بره‌ای - بر سر دستگاه وصل کرده و با استفاده از ماده‌ی سفید رنگی به نام پل شیری سطح مورد نظر پرداخت می‌کنند. در موقعی که شیء معرق‌کاری شده از کیفیت بالایی برخوردار نباشد، برای حفاظت جلای آن به جای پلی استر از کیلر استفاده می‌شود که طریق مصرف آن در ۵ مرحله به شرح زیر است:
۱- باید توجه داشت که کیلر براق انتخاب شود. البته مقدار مصرف آن، اندازه‌ی مشخصی ندارد و می‌توان به مقدار دلخواه از آن استفاده کرد.
۲- از آنجا که غلظت این ماده برای پاشیدن روی کار زیاد است، به همین دلیل آن را با مقداری تینر فوری مخلوط می‌کنند که رقیق تر شود.
۳- درون یک ظرف گود مقداری از ترکیب فوق را می‌ریزند و به وسیله‌ی پیستوله (فوتک) به طریقی که لوله‌ی بزرگی آن به صورت عمودی و حداقل ۵ سانتی متر داخل مایع باشد، قرار می‌دهند، درون لوله‌ی کوچک‌تر که به صورت افقی قرار گرفته است می‌دمند، بدین صورت مایع درون ظرف را می‌توان بر سطح کار به طور یکنواخت پاشید. در این مرحله نکته‌ی مورد توجه این است که اگر بعد از دمیدن به درون پیستوله کیلر پاشیده نشد، حتماً غلظت مایع زیاد است که در این صورت دوباره کمی تینر فوری به آن اضافه می‌کنند. همچنین برای سهولت کار می‌توان از پمپ بادی برای افشاندن کیلر استفاده کرد.
۴- پس از خشک شدن، به وسیله‌ی انگشتان، قطراتی از آب را بر سطح کار می‌پاشند. و سپس به سمباده‌ی شماره‌ی ۴۰۰ (پوسته‌ی آب) را روی آن می‌کشند، بدین ترتیب حباب‌های ریزی را که ایجاد شده است از میان برمی‌دارند.
۵- در خاتمه یک قشر نازک دیگر از کیلر بر سطح کار می‌پاشند. اشکالی که در اغلب تابلوهای معرق روی چوب پیش می‌آید، انحناء و خمیدگی آنهاست. به این معنی که چوب و رنگ یا لاک به یک اندازه قابلیت جذب رطوبت را ندارد و پس از چندی، سطح تابلو تاب برمی‌دارد. روی تابلو که رنگ یا لاک قرار دارد، کمتر از قسمت پشت آن که هیچ‌گونه پوششی ندارد، رطوبت را جذب می‌کند و در نتیجه منجر به انبساطی نابرابر در دو طرف می‌شود. برای جلوگیری از این مشکل می‌توان پشت تابلو را با ماده ای مثل موم یا صمغ یا یک قشر نازک از لاکی که در روی تابلو قرار گرفته، پوشاند و بدین ترتیب مانع جذب آب شد. معرق از نظر زمینه به دو دسته تقسیم می‌شود:
۱- معرق زمینه‌ی رنگ: پس از اتمام کار، قطعات معرق شده، بالاتر از سطح زیر کار است، بنابراین زمینه‌ای از رنگ و پلی استر خشک شده، بالاتر از سطح نقش‌های معرق شده، مشاهده می‌شود.
۲- معرق زمینه‌ی چوب: در این نوع معرق، تمامی قطعات معرق در محل‌های خالی ایجاد شده روی زمینه‌ی چوب جای داده می‌شود. از معرق چوب، افزون بر انواع تابلوها در تهیه‌ی میز، پاراوان، مبلمان و... نیز استفاده می‌شود. گفتنی است که در یک محصول معرق اصیل، رنگها باید طبیعی باشد، نباید از مواد مصنوعی استفاده شود و نباید از قلم گیری برای مشخص کردن جزییات استفاده شود.
بن‌مایه: هنریاب (http://honaryab.com)

۵
از ۵
۲ مشارکت کننده