​​وب‌سایت شخصی فرتورچین

Forturchin Personal Website

لوگو فرتورچین

مراحل مختلف هنر سفالگری در ایران

مراحل مختلف هنر سفالگری در ایران

از میان همه تولیدات دست بشر اعم از اشیاء و لوازم کاربردی و هنری هیچ کدام به اندازه هنر سفالگری نتوانسته است منعکس کننده اندیشه‌ها، تفکرات و خلاقیت‌های ‌ذهنی انسان به طور مستمر و بلا انقطاع در طول تاریخ زندگی باشد. از آن‌جایی که سفالینه‌های ‌ایران پیش از آنکه به دوران خاص وابسته باشد، میراث نیاکان ما است که در طی اعصار و قرون به امانت به دست ما رسیده است، به همین علت چکیده‌ای ‌از همه دوران‌ها و شیوه‌های ‌هنری ما را در خود گرد آورده است.
چنین است که می‌توان نقش پرندگان و جانداران سفالینه‌های ‌پیش از تاریخ را امروز هم بر روی گلیم‌ها، فرش‌ها و بافته‌ها و سایر تولیدات هنری ببینیم. از این رو حفظ این اسناد برای ما بسیار گرامی است و اشاعه و احیای آنها گامی است ضروری در جهت احیای سنت‌های ‌اصیل ایرانی و صیانت از هویت تاریخی و فرهنگی. در این کتاب سعی شده است، به طور اختصار به پیدایش تکامل و تطور هنر و صنعت سفالگری از دیدگاه تاریخی و با تکیه بر علم باستان‌شناسی پرداخته شود.
تاریخچه سفالگری
همزمان با اولین استقرارهای موقت، در آن هنگام که انسان بخشی از زندگی خود را در طول سال در غارها و بخش دیگری را در دشت‌ها و پناهگاه‌های موقت در کنار زمین‌های ‌کشاورزی و حیوانات اهلی می‌گذارند، به طور اتفاقی با شکل دادن به گل و پختن آن ظروف سفالی را درست کرد و مزایای آن باعث شد این وسیله بسیاری از نیازهای روزانه‌اش را مرتفع سازد.
قدیمی‌ترین ‌سفال‌های بدست آمده بنام سفال غار یا سفال دوران نوسنگی غار معروف است. این نوع سفال در غار کمربند در نزدیک بهشهر بدست آمده است. سفال غار ضخیم، کم پخت، ناصاف و خشن، نرم و شکننده و دارای رنگ قهوه‌ای ‌و دست ساز است، ماده چسباننده یا شاموت آن کاه خرد شده می‌باشد.
سفال دوران استقرار دایم از لحاظ ساخت و پخت کامل‌تر شده و به عنوان یک ضرورت در زندگی انسان حضور پیدا کرده است. ساخت ظروف غذا، ظروف نگهداری و ذخیره، ابتدا ساده و بدون نقش، در اوایل هزاره ششم ق.م و بعدا در طول هزاره ششم به صورت منقوش از حفریات علمی در مکان‌های متعددی از سرزمین ایران به ما رسیده است.
در این جا سعی می‌کنیم نمونه‌های ‌ارزشمند این اختراع بشری را که بیان کننده گوشه‌هایی از نحوه زندگی انسان در طول تاریخ و پیشرفت‌های ‌حاصل شده فرهنگ‌های ‌حاکم است، در یک تطور و تکامل زمانی از قدیمی‌ترین ‌دوره معرفی نمائیم. زیرا سفال و ظروف سفالی صرف نظر از ابعاد کاربردی، زمینه‌ای ‌مناسب برای انعکاس بسیاری از اندیشه‌ها خلاقیت و ابتکار انسان و مبین دوره‌های ‌فرهنگی می‌باشد.
با توجه به قدیمی‌ترین ‌نقش‌ها، نقوش هندسی ساده، طرح‌های خطی هندسی اولین نقش‌های ‌ارائه شده روی سفال می‌باشند که بیان کننده طبیعت پیرامون سفالگر است. طرح سبدها، نیزارها، حصیرها و پرچین‌های ‌اطراف محیط زندگی که دارای قدمتی از شش هزار ق.م است در مکان‌های باستانی بدست آمده‌اند و ظرف طرح سبدی تپه سنگ چخماغ شاهرود نمونه‌ای ‌ارزنده از این نوع می‌باشد. این ظرف هم‌اکنون در موزه ملی ایران نگهداری می‌شود.
در تمدن‌های ‌مکشوفه در خوزستان مهد تمدن ایران، نمونه‌های ‌جالبی از ظروف سفالی در هزاره هفتم ق.م در کاوش‌های تپه علی‌کش و دوره معروف به محمد جعفر بدست آمده و بین سال‌های (۷۰۰۰-۶۶۰۰ ق.م) تاریخ گذاری شده‌اند، در نوع خود گویای بسیاری از حوادث و مسایل زندگی انسان‌هائی است که آنها را تولید نموده یا استفاده کرده‌اند. فرم و حجم ظروف به لحاظ کاربردی و نقوش به جهت انعکاس اندیشه و تفکرات ذهنی آنان حائز توجه می‌باشد.
کشف یک مجسمه گلی پخته در سال ۱۳۲۹ شمسی در تپه سراب کرمانشاه به شکل زن نشسته با گردن بلند و صورت کوچک سینه‌های ‌بزرگ که شبیه پا و سم حیوان است، با توجه به شکل هنری و نمادین آن، توسط محققین هنر به ونوس سراب اسم گذاری شده است. این اثر میراث گرانبهائی است از یک فرهنگ حاکم در هزاره‌های ‌دور که شاید بهتر است دوران مادر شاهی نام گذاری شود. گستردگی این تفکر منطقه وسیعی از فلات ایران و بخش عظیمی از جلگه اناطولی ترکیه فعلی و بین‌النهرین را در بر گرفته، و در کاوش‌های ‌باستان‌شناسی این پیکره نمادین در چند نقطه که فاصله مکانی دارند بدست آمده است. تاریخ گذاری این پیکره با توجه به اشیاء همراه آن که شامل ظروف سفالی ابتدائی ساده و دست ساز بوده و در لایه‌های ‌پایین آن یک کاسه صیقلی با نقوش ابتدائی نیز بدست آمده، قدمت آن بین سال‌های (۲۰۰۰ -۵۶۹۸ ق.م) تعیین شده است.
طبقه‌بندی متداول علمی برای مطالعه دوره‌های ‌فرهنگ اشیاء و ظروف سفالی از لحاظ ساخت و پخت و کاربردی به شرح زیر است:
١. اولین مرحله سفالگری: بیانگر فرهنگ دوره استقرار موقت  
٢. دومین مرحله سفالگری: بیانگر فرهنگ دوره استقرار دایم
٣. سومین مرحله سفالگری: بیانگر فرهنگ دوره فلات میانه  
۴. چهارمین مرحله سفالگری: بیانگر فرهنگ دوران شهر نشینی یا تاریخی
۵. پنجمین مرحله سفالگری: بیانگر فرهنگ دوران اسلامی
در این طبقه‌بندی سه دوره اول را دوران پیش از تاریخ می‌نامند و هر یک از دوره‌ها دارای فرهنگ ویژه و مختص به خود می‌باشد. از این فرهنگ‌ها آثار گرانبهائی از هنر سفالگری بدست آمده است.
۱. مرحله اول سفالگری
چنانچه قبلا نیز اشاره شد آثار این مرحله از فرهنگ کشور، در مناطقی از شمال ایران در غارهای کمربند و هوتو با مشخصات سفال‌های دست ساز و پوک، بدون نقش به همراه تیغه‌های ‌سنگی که تاریخ آن با آزمایش کربن ۱۴ حدود ۹۵۰۰ سال می‌باشد بدست آمده است.
در منطقه خوزستان در دوره محمد جعفر که یک فرهنگ شناخته شده تمدن‌های ‌جنوب غرب ایران است و تاریخ آن به (۷۰۰۰-۶۶۰۰ ق.م) تعیین شده سفال‌هائی با مشخصات یاد شده شناسائی و کشف شده است که طرح و نقش آنها در تصویر ارائه گردیده است.
در منطقه غرب ایران از نمونه‌های ‌دیگر آثار سفالی مرحله اول که قبلا به آن اشاره شد پیکره گلی ونوس سراب است و شرح آن بیان گردیده است.
در منطقه آذربایجان در تپه حاجی فیروز در دره سلدوز نقده در حدود ۳۰۰ مکان با این فرهنگ مورد شناسائی قرار گرفته است. نقوش سفال‌های این مکان‌ها اغلب طرح‌های خطی و بسیار ابتدائی می‌باشد.
در منطقه گرگان و خراسان در یارم تپه این نوع سفال که معرف دوره استقرار در دهکده‌های ‌اولیه (استقرار موقت) است و تاریخ آن به هزاره پنجم ق.م می‌رسد بدست آمده و در حاشیه کویر نیز در تپه سنگ چخماغ شاهرود سفال‌های این دوره که مبین فرهنگ استقرار موقت فلات مرکزی نیز می‌باشد شناسائی و به تاریخ (۵۸۳۰ ق.م) تاریخ گذاری شده است.
۲. مرحله دوم سفالگری
این مرحله از زندگی انسان همزمان با استقرار دایم در روستا می‌باشد. انسان از طریق کشاورزی غذای خود را تولید می‌کند. حیوانات را، رام و اهلی نموده است. لوازم و ظروف سفالی بیشتری نیاز دارد. پیوسته این اشیاء در مقابل چشمانش قرار دارد. نیاز به زیبائی و ذوق زیبایی‌شناسی انسان را بر آن داشت که پیرامون خود و حتی بدن خود را بیاراید. و بدین طریق ظروف سفالی نیز با نقش و نگار آراسته می‌شوند. تپه زاغه واقع در دشت قزوین یکی از مکان‌هائی است که مبین فرهنگ استقرار دایم است. سفال‌های مکشوفه در این تپه شامل دو دوره الف و ب می‌باشد.
دوره الف: به نام زاغه شهرت یافته و شامل سه گروه است:
١. سفال ساده زاغه
۲. سفال منقوش زاغه
٣. سفال ویژه زاغه
دوره ب: دوره ب، سفال دوره دوم زاغه است و قابل مقایسه با سفال‌های مکشوفه از سیلک І و II و چشمه علی می‌باشد. سفال‌های این دوره با مشخصات ویژه خود در بسیاری از نقاط فلات مرکزی ایران کشف شده. از جمله در قره تپه شهریار، اسماعیل آباد کرج، ساوه جبلاغ، گنج تپه آبیک، تپه مسیره ساوه، تپه محمد آباد قمرود، تپه پوئینک ورامین، تپه دلازیان سمنان، تپه شیر آشیان دامغان، سنگ چخماغ شاهرود، تورنگ تپه و یارم تپه گرگان، تپه ازبکی نظر آباد و غارهای کمر بند و هوتو. از مشخصات عمده این سفال‌ها دارای گل ورز داده مناسب، سطح سفال با لعاب غلیظ گل، صاف و پوشیده شده و با نقوش هندسی ساده و اشکال گیاهی و حیوانی روی آنها با رنگ سیاه تزئین شده است. 
٣. سومین مرحله سفالگری
مهمترین ویژگی این دوره استفاده از چرخ سفالگری است. در شکل ظروف تنوع دیده می‌شود، نقوش به رنگ سیاه روی زمینه‌ای ‌از لعاب گلی غلیظ ترسیم شده‌اند. موضوع نقوش علاوه بر نقوش ترکیبی، هندسی و گیاهی نقش حیوانات و انسان نیز در این دوره استفاده شده و صحنه‌هائی از مراسم و وقایع روزمره زندگی، مثل جشن‌ها، مراسم شادی و رقص کاملا ابتکاری و جدید است، بر روی سفال‌های این دوره دیده می‌شود. نمونه‌های ‌این سفال در مکان‌های زیادی در فلات بدست آمده است.
بخش دیگر از سفال مرحله سوم، تحت عنوان فرهنگ سفال نخودی با نقش سیاه‌ و قهوه‌ای ‌روی زمینه لعاب نخودی که معرف تمدن‌های جنوب و جنوب غربی ایران است معرفی می‌شود. در طول هزاره پنجم ق.م در زمانی که مردمان ساکن در بخش‌های ‌شمال و شمال شرق و مرکز فلات با فرهنگ ویژه‌ای ‌که شناسائی آن از طریق سفال‌های به جا مانده از نوع سفال قرمز منقوش با نقش سیاه صورت می‌گیرد. در جنوب و جنوب غرب نیز مردمانی زندگی می‌کرده‌اند که ویژگی‌های جغرافیائی و آب و هوا، نوع زندگی معیشت و هنر آنها را متفاوت ساخته بود. این اقوام سفال‌هائی را تولید و مورد استفاده قرار داده‌اند که رنگ زمینه آن نخودی است، خوب پخته شده و نقش‌های ‌متنوع هندسی گیاهی و جانوری و نقش انسان به رنگ سیاه اندکی برجسته آن را تزئین نموده است. دقت در پخت ظروف و استفاده از رنگ‌های اکسیدی ارزش هنری و اقتصادی قابل توجهی به آن بخشیده است. این نوع سفال در دشت خوزستان به طور گسترده متداول می‌شود و شوش یکی از مراکز عمده تولید آن می‌باشد.
نمونه‌های ‌جالب توجه از این فرهنگ که در هزاره سوم ق.م از اهمیت زیادی برخوردار است در تپه موسیان شرق شوش بدست آمده که بازگو کننده بخشی از فعالیت‌های ‌انسان در آن دوره می‌باشد.
تل باکون در حوالی تخت جمشید نیز یکی دیگر از مکان‌هائی است که فرهنگ سفال نخودی منقوش را معرفی می‌نماید. نقش و فرم سفال تل باکون شاهکار هنر تزئین سفال است و متعلق به هزاره پنجم تا سوم ق.م می‌باشد.
تل شغا در جنوب غرب تخت جمشید نیز دارای سفال‌های منقوش نخودی بوده و از لحاظ نقش حیوانات و ابداع فرم‌های مجسمه‌ای ‌و تلفیقی حائز اهمیت می‌باشد.
سایر مناطقی که دارای آثاری از این فرهنگ هستند، تل كفتری در شمال دریاچه نیریز تپه گیان نهاوند، تل تیموران واقع در کوشک از توابع ارسنجان، گودین تپه واقع در شرق کنگاور، تپه بدهور واقع در دشت اسد آباد، تپه حصار واقع در دامغان و تپه سیلک واقع در کاشان را می‌توان نام برد.
۴. مرحله چهارم سفالگری
فرهنگ سفال خاکستری: از مظاهر باقیمانده میراث فرهنگی فلات ایران در هزار سوم ق.م که جایگزین سفال قرمز منقوش و سفال نخودی منقوش می‌شود. نوعی سفال خاکستری رنگ است که از لحاظ پخت دارای تکنیک ویژه و مستلزم استفاده از دانش و اطلاعات مربوط به پخت درجات کنترل حرارت داخل کوره می‌باشد. با استفاده از این دانش، سفالگر تراکم کربن را در کوره افزایش دهد و به این طریق ضمن کربنیزه کردن سفال، قبل از آنکه به رنگ قرمز در آید، به رنگ خاکستری و سیاه در می‌آورد. این نوع سفال به زودی سر تا سر فلات را احاطه کرده و یادآور مهاجرت‌ها و ورود اقوام به داخل فلات است و به آن سفال مهاجران آریایی نیز گفته می‌شود. پس از ورود این نوع سفال و اشاعه آن بسیاری از مظاهر فرهنگی نیز تغییر یافت. هر چند در آغاز این دوره شهر نشینی در جنوب ایران، و در شوش و ایلام کاملا شروع شده بود و در طول هزار دوم و اول ق.م در عصر برنز و آهن همزمان با پیشرفت‌های ‌تکنیکی در امر ریخته‌گری و ساخت ابزار و لوازم فلزی، سفالگر نیز با عنایت به انعطاف‌پذیری گل رس و توسعه نیازها و امکان رشد و استعداد و خلاقیت انسان، زیباترین فرم‌های مجسمه‌ای ‌از ظروف سفالی با کاربردهای تزیینی و هنری ساخته شد.
مکان‌هائی که این سفال در آن کشف و شناسایی شده است در مسیر مهاجرت اقوام آریائی واقع شده و برای نمونه از مکان‌های متعددی اسم می‌بریم.
الف) حوزه گرگان و استر آباد، در تپه‌های ‌شاه تپه و تورنگ تپه و یارم تپه
ب) حوزه مازندران در منطقه کلاردشت و رستم قلعه
ج) حوزه سفید رود و سیاه رود: کلورز. مارلیک و املش
د) حوزه حاشیه کویر مرکزی شامل تپه حصار دامغان و تپه سیلک کاشان
ه) حوزه ورامین شامل پیشوا، کهریزک و ایوانکی
و) حوزه زاگرس شامل تپه گیان، بدهور، نهاوند و گودین تپه ملایر
ز) حوزه کرج شامل: خوروین، چندار، پشند، منطقه قزوین
ط) حوزه تهران شامل: دروس، پاسداران (سلطنت آباد)، عباس آباد، قیطریه، شمیران و بخشی از شمال تهران
بر اساس تنوع در فرم و شکل و کاربرد، نمونه‌هایی به عنوان آثار به جا مانده از فرهنگ هزاره دوم و اول ق.م ارائه می‌گردد.
بخش دیگر از میراث فرهنگی سفالین مرحله چهارم، ظروف سفالی عهد هخامنشی، اشکانی و ساسانی هستند. هر چند با رواج هنر فلزکاری و ساخت ظروف سنگی از مرمر، لاجورد، پشم و ظروف برنزی و طلا و نقره در دوره هخامنشی ظروف سفالی این دوره چندان بار هنری و فرهنگی ندارند و صرفا به جهت استفاده‌های ‌کاربردی و روزمره عاری از خلاقیت و هنرنمایی تهیه شده‌اند. لیکن در دوره اشکانی به علت گستردگی استفاده و نیاز فراوان به ظروف سفالی در مصارف متنوع مثل قمقمه، تابوت‌های ‌سفالی، خمره‌های ‌بزرگ و کوچک تدفین با لعاب سبز مایل به آبی و همچنین کاربرد وسیع ظروف شیشه‌ای ‌از خمیر شیشه برای مصارف دارویی عملا سفالگران تولید خود را در جهت مصارف و نیازهای روزمره ارائه نموده‌اند.
بن‌مایه: هنریاب (http://honaryab.com)

۵
از ۵
۱ مشارکت کننده