​​وب‌سایت شخصی فرتورچین

Forturchin Personal Website

لوگو فرتورچین

ویژگی‌های سفال در مناطق مختلف ایران

ویژگی‌های سفال در مناطق مختلف ایران

در اغلب شهرهای ایران کارگاه‌های سفالگری وجود دارد که تعدادی از آنها مختص سفال‌هائی است که مورد مصرف بومی و محلی دارند. ولی در بعضی دیگر از مناطق سفال‌هایی ساخته می‌شود که به شهرهای بزرگ منتقل شده و در فروشگاه‌ها به عموم عرضه می‌شود. این سفال‌ها هر يک وجه مشخصه‌ای داشته و از یکدیگر متمایز می‌باشد. این تمایز به علت ویژگی‌های خاص بومی و نقوش محلی هر ناحیه است.
لالجین همدان
لالجین به سبب برخورداری از خاک خوب به صورت یکی از مراکز عمده سفالگری در آمده است. خاک لالجین رسی و بیشتر سفال‌های این منطقه بدون نقش و با لعاب یک‌دست به بازار عرضه می‌شود. محصولات این منطقه بسیار متنوع و از حيث خاک و لعاب نسبتا مرغوب‌تر از سایر نقاط ایران است. فرآورده‌های آن عبارت است از سرویس‌های کامل غذا خوری، پارچ، لیوان، پایه آباژور، گلدان‌های مختلف، مجسمه و اشیاء تزئینی.
رنگ لعاب‌هائی که در همدان ساخته می‌شود اغلب لاجوردی، آبی، سرمه‌ای، حنائی، زرد، سبز، فیروزه‌ای و قهوه‌ای است. سفال‌های همدان گاه به طریقه رو رنگی نقاشی می‌شود و گاه با نقوشی که به صورت مقعر روی سفال ایجاد می‌گردد، منقوش می‌شود و هنگام لعاب دادن نقاط گودتر از لعاب پر شده و در نتیجه به صورت خطوط پر رنگ‌تری دیده می‌شود. در لالجین انواع و اقسام گلدان‌های قالبی با نقوش برجسته نیز ساخته می‌شود.
شهرضا، (قمشه) و اصفهان
در شهرضا با دو نوع خاک کار می‌کنند: یکی خاک رس که متعلق به خود شهرضا است و دیگر خاک سفید که از نقاط دیگر این منطقه آورده می‌شود. در شهرضا اشياء متنوعی از قبیل کاسه و بشقاب، سرویس چای‌خوری، گلدان، زیر سیگاری شمعدان، لیوان و غیره می‌سازند. سفال‌های این منطقه اغلب به صورت منقوش عرضه می‌شود و نقاشی‌های آنها به چند سبک مختلف می‌باشد.
الف) ظروف آبی رنگ شهرضا که منقوش به نقش‌هائی است که با رنگ سیاه به صورت خطوط و طرح‌هائی ظریف شامل گل و برگ و تصویر ماهی و پرنده و حیوانات دیگر تمام سطح ظروف را می‌پوشاند. این اشیاء با خاک سفيد ساخته می‌شود و چون این خاک اغلب ناخالص است پس از پخت اول، تمام سطوح خارجی و در صورت لزوم سطوح داخلی و خارجی هر دو را با لایه‌ای از خاک سفيد خالص‌تر که به صورت دوغاب در می‌آورند، می‌پوشانند سپس با اکسید منگنز که رنگ سیاه را ایجاد می‌کند نقاشی می‌کنند. بعد سطوح بدنه را با لعاب آبی شفاف که نقوش از زیر آن دیده می‌شود پوشانیده و سفال را مجددا می‌پزند.
ب) سفال هفت رنگ: این نوع سفال نیز با خاک سفید ساخته می‌شود و پس اندودن سطح ظرف با لایه‌ای از گل دوغاب سفید خالص‌تر، ابتدا نقوش مختلف گل و برگ را با خطوط ظریف سیاه ترسیم نموده، سپس داخل نقش را با لعاب‌های رنگین متنوع پر می‌کنند و سپس تمام سطح بدنه را با لعاب بی‌‌رنگی پوشانیده، می‌پزند. این نوع سفال را به جهت تنوع رنگ‌های به کار رفته در آن هفت رنگ می‌نامند. در بسیاری موارد نقاشان سفالگر اصفهانی، اشیاء ساخته شده در شهرضا را، پس از پخت اول خریداری نموده به اصفهان می‌آورند و در همانجا به طریق فوق نقاشی می‌کنند.
ج) نوع دیگر نقاشی روی سفال شهرضا، که بیشتر در اصفهان نقاشی می‌شود، شبیه به سفال هفت رنگ است. با این تفاوت که روی سفال ساخته شده از خاک رس با لعاب‌های رنگین نقاشی می‌شود. در این نوع سفال فقط نقوش با لعاب هستند و زمینه بدون لعاب باقی می‌ماند. این نقوش اغلب از نقش‌های اسلیمی و ختائی و گل و برگ تشکیل می‌گردد.
د) ایجاد نقش به وسیله کنده‌کاری روی سفال نیم خشک: در این روش وقتی که سفال نیم خشک و آماده تراش شد ابتدا سطحی را که می‌خواهند منقوش نمایند با اکسید منگنز که با آب مخلوط شده است سیاه می‌کنند و سپس نقوش دلخواه را روی آن به صورت کنده‌کاری و مقعر در می‌آورند پس از پخت اول سطح نقوش کنده شده را با لعاب‌های رنگین زینت داده، تمام سطوح سفال را با لعاب بی‌‌رنگ پوشانیده و می‌پزند.
تبریز و زنور
در زنور که در نزدیکی تبریز واقع شده يک نوع خاک سفید مرغوب یافت می‌شود. سفال سازی در زنور و تبریز با همین خاک و يک شکل انجام می‌گیرد. در این مناطق سرویس‌های زیبای غذاخوری، گلدان، پایه آباژور، شمعدان، زیر سیگاری، سرویس چای‌خوری، ناب و قدح و مجسمه جانوران ساخته می‌شود. سفال‌های آنان به دو صورت ساده و منقوش عرضه می‌گردد.
الف) سفال‌های ساده تقریبا همیشه به رنگ فیروزه‌ای بسیار خوشرنگی است که خاص این منطقه می‌باشد. به علت نوع خاکی که در این محل مورد استفاده قرار می‌گیرد، می‌توان سفال را به صورت خام لعاب داده و فقط یکبار با دمای ۱۰۰۰ درجه سانتیگراد پخته و یا با روش دیگری که در بعضی کارگاه‌ها رایج است عمل نموده که در آن برای اینکه سفال محکم شود و در موقع لعاب‌کاری نشکند یکبار هم قبل از لعاب‌کاری، سفال را با دمای پائین‌تر یعنی حداکثر ۷۰۰ درجه سانتیگراد می‌پزند و پس از آن شیئی را لعاب داده مجددا می‌پزند.
ب) سفال‌های منقوش که با طرح‌های ساده‌ای روی زمینه سفید سفال را تزئین داده شیئی را با يک لعاب بی‌‌رنگ پوشانیده، می‌پزند. در بسیاری موارد نیز برای تزئین ظروف، نقش‌های کوچک را به صورت مهر‌های پلاستیکی در آورده مهر را با لعاب‌های رنگین آغشته نموده و روی اشیاء می‌زنند. سپس شیئی را با لعاب بی‌‌رنگ پوشانیده و می‌پزند.
جویبار مازندران
خاک جویبار خاک رسی است و تقریبا همیشه سفال این منطقه دارای لعاب قهوه‌ای یک‌دست می‌باشد. در جویبار اشیائی که می‌سازند اغلب دارای تزئینات برجسته است و پس از ساخت و تزئین اشیاء آنها را لعاب داده و فقط يکبار می‌پزند.
کلپورگان سراوان (در استان سیستان و بلوچستان)
سفالگری در کلپورگان کاری خاص زن‌هاست و مردها فقط کارهای سنگین مثل آوردن خاک از معادن و آماده کردن گل را انجام می‌دهند. طرز کار سفالگران این منطقه بسیار ابتدائی و شبیه به طرز کار سفالگران پیش از تاریخ است. آنان ترجیح می‌دهند که سفالگری را به همان شیوه سنتی خود انجام دهند و کار ساختن سفال صرفا با دست انجام می‌گیرد و ندرتا از چرخ دستی نیز کمک می‌گیرند.
خاک این منطقه خاک رس قرمز رنگ است و سفال‌های ساخته شده همیشه بدون لعاب عرضه می‌شود. پس از شکل دادن به اشیاء می‌گذارند تا خشک شود سپس با سنگ آنها را صیقل می‌دهند و پیه می‌مالند و روی ظروف خود را با نقوشی که از نقطه‌های سیاه رنگ تشکیل می‌شود تزئین می‌کنند. اشیاء این منطقه که بیشتر جنبه مصرف بومی و محلی دارد، به صورت کاسه، کوزه، پارچ، ظرف‌های پایه دار، دیزی و قندان ساخته می‌شود ولی به علت شباهت بسیاری که به ظروف ما قبل تاریخ دارد در میان شهرنشینان و خارجیان نیز طرفداران فراوانی دارد.
میبد یزد، مند گناباد خراسان و استهبان فارس
در مناطق فوق سفالگری با خاک سفيد انجام می‌شود و پس از پختن، سطح سفال را با لایه‌ای از خاک سفید خالص‌تر که ترکیباتش در هر منطقه فرق می‌کند و به صورت دوغاب در می‌آید، می‌پوشانند و سپس با رنگ‌های متنوع نقاشی می‌کنند و در نهایت تمام سطح سفال را با لعاب شفاف بی‌‌رنگ پوشانیده و می‌پزند.
نقوش مناطق فوق از یکدیگر متمایز بوده و هر کدام سبکی مخصوص به خود دارند. در میبد یزد بیشتر انواع ظروف، کاسه و بشقاب در اندازه‌های مختلف، زیرسیگاری، شکلات خوری و غیره می‌سازند. نقوشی که روی سفال‌های میبد به چشم می‌خورد یکی تصویر خورشید است که در واقع از خورشید درخشان مناطق حاشیه کویر الهام گرفته شده و به صورت زن نقاشی می‌شود که اصطلاحا خورشید خانم نامیده می‌شود و دیگر تصویر گلهای تزئینی و ماهی و پرنده است که به نظر می‌رسد ماهی را به کنایه از آب نقش می‌کنند که در این مناطق اهمیت حیاتی دارد.
به عبارت دیگر نقوش این سفال‌ها بازتاب محیط زندگی و آرزوها و خواسته‌های به وجود آورندگان آن می‌باشد. این نقوش که بیشتر با رنگ‌های آبی، سبز، زرد و خطوط ظریف سیاه نقاشی می‌شود از اصالت و زیبائی خاص برخوردار است. در میبد با خاک نیز اشیائی از قبیل خمره، کوزه و لانجین می‌سازند که صرفا مصرف محلی دارد. ظروف مند گناباد که اکثرا به صورت قاب و قدح است دارای حاشیه‌هائی ساده در لبه ظرف و نقوش ریز و کوچک پرنده و گل و برگ تزئینی در وسط می‌باشد و در بسیاری موارد نیز تمام سطح داخلی یا خارجی و یا هر دو را از نقوش پرنده و گل و برگ پر می‌کنند. در استهبان فارس کاسه و بشقاب، فنجان و نعلبکی، گلدان، شمعدان، زیر سیگاری و غیره می‌سازند و آنها را اغلب با نقش گل رز تزئین می‌نمایند.
سیاهکل گیلان
سیاهکل دارای خاک رس قرمز رنگ است و سفال سازان این منطقه اشیاء را پس از ساخت در حالی که نیمه خشک هستند به صورت نقش‌های مشبک تزئین می‌کنند. این اشیاء که همیشه بدون لعاب عرضه می‌گردد شامل پایه آباژور، چراغ‌خواب، گلدان و شکلات خوری می‌باشد.
قم
در قم اشیاء گوناگونی با خاک رس می‌سازند و با رنگ‌های مختلف ولی بدون نقش خاص تزئین می‌نمایند. یکی از فرآورده‌های این منطقه خرمهره است که خاص این محل بوده و در مناطق دیگر ساخته نمی‌شود.
تهران
در تهران نیز با استفاده از خاک رس ظروف و اشیاء گوناگونی می‌سازند که از حیث کیفیت ساخت و لعاب شباهت بسیاری به سفال لالجین دارد. در تهران مجسمه‌های ماقبل تاریخی را نیز بازسازی می‌کنند که طرفداران فراوانی دارد. قسمت مهمی از فعالیت سفالگران تهرانی ساختن دستشوئی و توالت است که به صورت قالبی ساخته می‌شود و پس از پخت اول با لعاب یک‌دست سفید و با رنگ‌های گوناگون پوشیده می‌شود.
شهسوار میناب
در در این منطقه سفالگران با کمک چرخ‌های زمینی که با دست به حرکت در می‌آید، محصولاتی که دارای جنبه‌ی مصرفی کاملا محلی است و عمدتا شامل جهله (کوزه‌ای آبخوری)، بستو، قلک، کشک ساب و نیز مجسمه‌های سفالی می‌باشد تولید می‌کنند.
آستارا
در شهر آستارا و نیز بخش‌هایی از لنگرود (نظیر کاسه گر محله) سفالگران با استفاده از نوعی خاک رس قرمز و به کمک قالب‌های مخصوص، نوعی محصول سفالی تولید می‌کنند با توجه به رطوبت و پر باران بودن مناطق شمالی کشورمان به عنوان پوشش سقف مورد استفاده قرار می‌گیرد.
بن‌مایه: هنریاب (http://honaryab.com)

۵
از ۵
۲ مشارکت کننده