مسگری، هنری رو به فراموشی

مسگری، هنری رو به فراموشی

مسگری یکی از شعبات فلزکاری است و بنابر حدس باستان‌شناسان در حدود سه تا پنج هزار سال سابقه دارد. در واقع می‌توان گفت که اولین اشیای فلزی ساخته شده به دست بشر مصنوعات مسی چکش‌کاری شده و کوچکی بوده که به نیمه اول هزاره چهارم پیش از تاریخ تعلق دارد. در آخرین قرون دوران نوسنگی، انسانی که موفق به تهیه ابزار مورد نیاز خود از سنگ شده بود، حسب اتفاق به عنصری برخورد که نه تنها هنگام ضربه خوردن نمی‌شکست بلکه قابلیت ذوب، چکش‌خواری و تغییر فرم را نیز داشت.
آشنایی با هنر مسگری
مس از همان ابتدا برای ساخت سنجاق‌های زینتی، مهره‌ها، سربنده و سایر لوازم شکار، تبر، آینه صیقلی و نیز ابزار تدافعی نظیر شمشیر، خنجر و کارد مورد استفاده قرار می‌گرفت که نمونه‌هایی از آنها ضمن حفریات انجام گرفته در تپه حصار دامغان به دست آمده است. در دوران معاصر، استان کرمان به دلیل هم‌جواری با معادن مس غنی یکی از مراکز اصلی ساخت ظروف مسی و کارهای هنری روی آنها محسوب می‌شود.
پس از استخراج سنگ مس و تبدیل آن به ورقه‌های مسی این ورقه به دست صنعتگران سپرده می‌شود که با وسایل ساده‌ای چون چکش و قلم فولادی آنها را به ظروف مسی تبدیل کنند. ساخت ظروف کوچک معمولا به صورت یک تکه و با استفاده از یک ورقه مسی شکل می‌گیرد که صنعتگر با چکش زدن به آن باعث تغییر فرم و شکل‌پذیری آن می‌شود.
در ظروف بزرگ معمولا از چندین ورقه مسی استفاده و با لحیم‌کاری این ورقه‌ها را به هم متصل می‌کنند. صاف بودن و همگن بودن ظرف مسی از اصلی‌ترین ‌اصول کار محسوب می‌شود. در آغاز سده نهم میلادی اکثر ایرانیان مسلمان شده بودند. اسلام نیروی الهام بخش جدیدی شد.
نفوذ ایرانیان در صنعت و هنر با عناصر بیزانسی در بغداد به هم آمیخت و در سراسر قلمرو اسلام گسترش یافت و از یک طرف از خاورمیانه تا اسپانیا و از سوی دیگر در آسیا تا مرزهای چین و هند کشیده شد. در عوض هنر ایرانی از سبک‌ها و روش‌های کشورهایی که در آن نفوذ کرده بود توانگر و برخوردار گردید و حامیان درجه اول صنایع و هنر، حکمرانان و سلاطين بودند. اما قدرت‌های سیاسی به ندرت زمانی طولانی پایدار می‌ماند و می‌بینیم که مراکز صنعت و هنر در نتیجه دست به دست گشتن قدرت‌ها از محلی به محلی منتقلی می‌شود.
مثلا از بغداد به بخارا و سمرقند و غزنه در خاور و ری و نیشابور در شمال تا مراغه و تبریز و سلطانیه در شمال غربی می‌رسد و دوباره به سمرقند و ری و تبریز و از آنجا به قزوین و اصفهان و شیراز و بالاخره به تهران برمی‌گردد. و در تمام این مراکز، هنر و صنایع دستی صدها سال پس از آن شکوفا بود بدین ترتیب گسترش تمدن در سراسر کشور دیده می‌شود. اشیای فلزی بسیارند چون سینی، دوری، کاسه، دیگ، بشقاب، آفتابه، آبخوری، هاون، چراغ، شمعدان، آینه، عودسوز، قوری، مجمعه و بسیاری از ابزار و لوازم دیگر. و روش کار کردن روی هر کدام آنها نیز تنوع زیادی دارد. این اشیاء را می‌شد ریخت، چکش‌کاری کرد، برید، سوراخ کرد یا از فلزات کشید. آرایش و تزیینی که روی این اشیاء فلزی به کار برده می‌شود عبارتست از حکاکی، قلمزنی، موجدارسازی، خاتم‌کاری، میناکاری، لعاب‌کاری و طلاکاری. گوهرنشانی و غیره.
ریشه‌یابی هنر مسگری در ایران
مسگری از هنر صنعت‌هایی است که در همه جای ایران تقریبا وجود داشته اما در شیراز به شکلی وسیع‌تر و با کیفیتی بالاتر از روزگاران قدیم موجود بوده است. بازار مسگرهای شیراز به شکل امروزی، همپای بازار وکیل دوره زندیه است. اما این بازار از بسیاری پیش از این به شکل چادرهای کنار هم بوده است. که بعد از بازار وکیل، با مشاهده شرایط مسگرها دولت وقت اقدام به ساخت بازاری برای آنها می‌نماید. مسگری ابتدا در شیراز دارای اعتبار بوده، سپس در اصفهان و بعد در کرمان به دلیل وجود منابع طبیعی مس از اهمیت بالایی برخوردار بوده است.
شیوه کار مسگری شیراز
محصول عمده مسگر ظروفی با شکل‌ها و اندازه‌های گوناگون است. ظروف کوچک را از یک تکه مس، چکش‌کاری می‌کنند و اغلب توگود هستند، در این مورد ابتدا مس را باز می‌کنند و پس از هر دور باز کردن، یک تاب به آن می‌دهند. اشیاء بزرگتر را نیز به همین طریق از ورقه‌های گرد بدست می‌آورند و این کاری است که نیاز به مهارت و استادی زیاد دارد، گاهی اوقات ظروف از دو قسمت ساخته می‌شوند: گِرده و لِوَری.
گِرده: ورقه‌ای است از جنس مس که به شکل دایره بوده و در کف دیگ، قابلمه و دیگر ظروف و اشیاء مسی قرار می‌گیرد.
لوری: ورقه‌ای است از جنس مس، که به شکل مستطیل بوده و در هنگام کار، به صورت استوانه می‌پیچانند و اطراف گرده را با آن احاطه می‌کنند.
برای ساخت یک دیگ، قابلمه و مانند آن، لوری را به صورت استوانه در آورده و با قیچی مخصوص یک لبه آن را به صورت دندانه‌ای می‌برند. محل اتصال آنها این درز دندانه‌ای است که نوعی مفصل زبانه و کام است. برای ساختن آن، مسگر دور تا دور مفصل را دندانه‌هایی به بزرگی تقریبا ۹ میلیمتر مربع می‌چیند بعد هر دو لبه را به هم متصل کرده به طوری که یک دندانه وارد مادگی طرف رو برگردد و این کار را «هم کردن» می‌گویند. دندانه‌ها را یکی در میان، بالا و پایین کرده و در لبه دیگر لوری که صاف است، قفل می‌نمایند. سپس لبه گرده را چکش زده و کمی بالا می‌آورند که به آن تن می‌گویند و برای ته دیگ استفاده می‌شود.
مرحله بعد شامل لحیم کردن لبه دندانه‌ای لوری با لبه صاف آن می‌باشد. که باید ابتدا مواد لحیم ساخته شود. مواد تشکیل دهنده لحیم عبارتند از: تنکار، نمک و فلز برنج. از ترکیب اینها، مواد لحیم را ساخته و لبه و دندانه را پس از چفت شدن، لحیم می‌دهند. در قدیم ورقه مس را با زغال سنگ حرارت داده و سپس لحیم می‌دادند. در حالی که امروزه در کوره حرارت داده می‌شود.
تفاوت مسگری در شیراز و اصفهان در این است که در اصفهان اثر را پرداخت کرده و جلا و رنگ و زیبایی به اثر مسگری شده می‌دهند. اما در شیراز به دلیل دوام و بقای بیشتر اثر و نیز، حفظ اصالت اثر را به همان شکل اولیه که دارای رنگی کدر می‌باشد، حفظ می‌نمایند. به علاوه اثر مسی شیراز به دلیل کار بیشتر و کاربرد مس مطلوب و با دوامتر سنگین‌تر ‌می‌باشد.
ابزار مسگری
ابزار رایج در هنر صنعت مسگری، شامل انواع چکش‌ها (چکش چهارسو، چکش دم گرد، چکش سینه‌دار، چکش کف، چکش دم باریک، چکش دوبهری، چکش پرچ کن (مطرقه)، چکش چوبی و بالاخره چکش بی‌دسته که یک قطعه فولاد آب‌داده تخت است و به نام «قالب تنه» معروف است که آخر سر برای صافکاری رویه‌ها به کار برده می‌شود)، انواع سندان‌ها (سندان تخت، سندان متوسط، سندان کاسه میخ، سندان نیم قلوه‌ای، سندان لب گردان) و قیچی حلبی بری می‌باشد.
بن‌مایه: هنریاب (http://honaryab.com)

۵
از ۵
۶ مشارکت کننده