​​وب‌سایت شخصی فرتورچین

Forturchin Personal Website

لوگو فرتورچین

دانستنی‌هایی از مس

دانستنی‌هایی از مس

مس، صنعت مسگری، ظروف مسی، مسگران، چکش‌کاری مس؛ این واژه‌ها برای ما ایرانیان یادآور خاطرات شیرین گذشته است. ظروف مسی در یک مقطع زمانی مورد نامهربانی ما ایرانیان قرار گرفت و جای خود را به ظروف دیگر داد. ولی خوشبختانه در سال‌های اخیر بنا به توصیه پزشکان، ایرانیان دوباره به استفاده از انواع ظروف مسی (قابلمه مسی، ماهیتابه مسی، لیوان و پارچ‌های مسی و...) روی آورده‌اند.
ظروف مسی از هنرهای قدیمی، اصیل و یکی از صنایع دستی و سوغات شیرین شهر زنجان بوده و ظروف مسی زنجان واقعاً شاهکار هنرهای دستی این استان است. انواع قابلمه‌های مسی، دیگ مسی، کته‌پز مسی، کفگیر و ملاقه مسی، سینی‌های زیبای مسی، پارچ و لیوان مسی، دیزی مسی، تیانچه مسی، ماهیتابه‌های مسی، کاسه و پیاله مسی و سایر ظروف زیبای مسی حتماً نظر شما را جلب خواهد کرد. حال بهتر است قدری هم با فرآیند تولید این ظروف آشنا شویم:
تفاوت ظروف مسی امروزی با ظروف مسی قدیمی:
در ایام گذشته بدلیل نبود برخی دستگاه‌های امروزی، مسگران هنرمند قدیمی ظروف مسی (شامل قابلمه مسی، دیگ مسی، ماهیتابه مسی و...) را در چندین مرحله و بصورت کاملاً دستی تولید می‌نمودند. مراحل ساخت ظروف مسی را می‌توان در پنج مرحله کلی زیر بیان کرد:
- ساخت بدنه اصلی ظرف مسی.
- چکش‌کاری.
- قلع‌اندود نمودن یا همان سفیدکاری.
- سوراخ‌کاری و اتصال دسته به ظروف.
- مرحله نهایی براق‌کاری (پولیش).
در ایام قدیم، مرحله اول (یعنی ساخت بدنه ظروف مسی) با برش و جوش دادن دو تکه ورق مسی مجزا ساخته می‌شد. این جوش‌ها از ناحیه بیرونی این ظروف به خوبی قابل مشاهده می‌باشد. ولی امروزه با ورود دستگاه‌های خم‌کاری و دستگاه‌های پرس به تمام صنایع از جمله صنعت مسگری، بدنه‌ی این ظروف به صورت یک تکه ساخته می‌شود. یعنی به جای برش و جوش دادن ظروف، کل ظرف به صورت یک تکه ساخته می‌شود که البته این موضوع از جهات مختلفی، مفید می‌باشد. پس می‌توان گفت که در این مرحله تنها تفاوت ظروف امروزی با ظروف قدیمی، در نحوه ساخت بدنه بوده (ظروف امروزی یک تکه و ظروف قدیمی دو تکه می‌باشد) و سایر مراحل ساخت این ظروف تفاوتی با قبل ننموده است.
نکته قابل توجه این است که این تفاوت (که صرفاً در مرحله ساخت بدنه می‌باشد)، هیچ ارتباطی به کیفیت ظروف دستی و ماشینی، دوام و... این ظروف ندارد. حتی می‌توان گفت ظروفی که بصورت ماشینی چکشی (یک تکه) ساخته می‌شود، از لحاظ نوع مرغویت ورق و نیز شکل ظاهری، بهتر از ظروف کاملاً دستی می‌باشد.
نکات مهمی که در استفاده از ظروف مسی باید به آنها توجه داشت شامل موارد زیر است که با رعایت آنها عمر این ظروف بیشتر می‌شود:
یادتان باشد که خاصیت اصلی مس اکسید شدن است. یعنی رنگ مس به طور طبیعی و با قرارگرفتن در مجاورت هوا تغییر می‌کند و براقیت خود را از دست می‌دهد. ظروف مسی قدیمی یادتان است؟ دقیقاً اینگونه بودند. پس از این بابت نگران نباشید.
شما حتی اگر یک ظرف مسی داشته باشید که از آن به عنوان دکور و تزئین استفاده کنید و حتی یک بارهم آن را روی اجاق قرار ندهید، بازهم خواهید دید که بعد از مدتی رنگ آن تیره شده و اصطلاحاٌ اکسید خواهد شد. پس یادمان باشد که رنگ طبیعی مس، به مرور زمان تغییر می‌کند. حالا اگر ظروف مسی روی آتش قرار بگیرند، طبیعتاً رنگ آنها سریعتر تغییر می‌کند و این نیز امری کاملاً طبیعی است.
البته از بابت کِدر و تیره شدن سطح بیرونی ظروف مسی نگران نباشید، شما می‌توانید سطح بیرون آن را به چند روش تمیز و براق نمایید. استفاده از سس گوجه، رب گوجه و سایر موادی که این خاصیت را دارند، ناحیه قرمز مس را براق می‌کنند. اخیراً شامپوهایی نیز برای شستشوی ظروف مسی تولید و وارد بازار شده‌اند که این خاصیت را دارند.
همواره سعی کنید هنگام استفاده از ظروف مسی؛ آشپزی با شعله پایین و با حوصله و یا استفاده از شعله پخش‌کن را رعایت نمایید. بدلیل اینکه شعله زیاد و تند باعث از بین رفتن سریعتر قلع و سفیدی داخل ظروف مسی می‌شود.
در اولین استفاده از ظروف مسی؛ یکبار داخل آن شیر ریخته و بجوشانید و سپس شیر را دور ریخته و از ظرف خود استفاده کنید .
اگر رنگ قلع (سفیدی) داخل این ظروف کمی تیره شود جای نگرانی نیست و شما می‌توانید از آن استفاده کنید. فقط زمانی که این سفیدی به قدری از بین برود که قرمزی زیر آن نمایان شود، توصیه می‌شود که مجدداً آن را برای سفیدکاری (قلع‌کاری) به دست استاد کار بسپارید تا دوباره آماده استفاده شود.
برای شست وشوی این ظروف بهتر است آن‌ها را با دستمال نرم شستشو دهید و آن را داخل ماشین ظرفشویی قرار ندهید و به هیچ عنوان از اسکاج یا سیم ظرفشویی برای شستن آن استفاده نکنیم. چونکه سیم ظرفشویی قلع داخل ظروف مسی را از بین می‌برد و سطح بیرونی ظروف مسی را خش‌دار می‌کند.
سطح بیرونی ظروف مسی با قرارگرفتن روی آتش طبیعتاً تیره می‌شود و این به دلیل خاصیت طبیعی مس می‌باشد. شما می‌توانید برای تمیز کردن سطح بیرونی ظروف مسی از رب گوچه فرنگی، سس یا آبلیمو برای تمیزکردن سطح بیرونی آن استفاده کنید.
مهم؛ هیچ وقت یک ظرف مسی را بدون آب (یعنی خالی) روی اجاق روشن نگذارید، چون قلع داخل آن ذوب شده و از بین می‌رود.
استفاده از ظروف مسی برای اولین بار:
توصیه می‌شود در هنگام اولین استفاده از ظروف مسی، داخل ظرف مقدار کافی شیر بریزید (به مقداری که ظرف نسوزد) و پس از جوشیدن شیر تمامی قسمت‌های داخل ظرف را با شیر بشویید و در انتها شیر را دور ریخته و از ظرف خود استفاده کنید . این کار باعث افزایش استحکام و عمر قلع داخل ظروف مسی و همچنین ضدعفونی شدن آن می‌شود.
چه زمانی باید ظروف مسی را مجدداً قلع اندود (سفید) کرد؟
قلع داخل ظروف مسی به طور طبیعی و به مرور زمان و با توجه به نوع و شرایط استفاده از ظروف مسی، قلع داخل آن از بین می‌رود. دقت نمایید که منظور از «از بین رفتن قلع» شرایطی است که قلع داخل ظروف مسی به نحوی از بین برود که سفیدی داخل آن از بین رفته و قرمزی زیر آن نمایان گردد.
زمانی که قلع داخل ظروف مسی از بین رفت و رنگ مس ظرف نمایان شد، می‌باید آن را جهت قلع‌کاری مجدد به استادکار بسپارید. توجه داشته باشید که اگر قلع داخل ظروف مسی سیاه  شود هیچ مشکلی برای پخت و پز داخل این ظروف وجود ندارد. همچنین شرایط و نحوه استفاده از ظروف مسی در عمر و دوام قلع داخل آن بسیار تاثیر دارد. مثلاً آشپزی با شعله تند و بالا، پخت غذاهای ترش، قراردادن ظروف مسی بصورت توخالی روی اجاق و موارد مشابه از جمله مواردی است که قلع داخل ظروف مسی را از بین می‌برد.
لایه داخلی ظروف مسی که از قلع پوشیده شده، به مرور زمان و به نسبت میزان و نحوه استفاده از ظروف مسی (مخصوصاً طبخ غذاهای ترش در آن) از بین رفته یا لکه‌های سیاه رنگی داخل آن نمایان می‌گردد. بنابراین ضروری است پس از آن که سفیدی داخل این ظروف به طوری از بین رود که قرمزی داخل آن نمایان گردد، باید مجدداً قلع‌اندود (سفیدکاری) شود.
روشن است که آن دسته از ظروف مسی که برای پخت و پز استفاده می‌شود در مقایسه با ظروفی که برای نوشیدن استفاده می‌شود، زودتر قلع داخل آن از بین خواهد رود.
برای اینکه قلع داخل ظروف مسی زود از بین نرود چه باید کرد؟
برای افزایش دوام و عمر قلع داخل ظروف مسی، هنگام پخت غذا از شعله پخش کن استفاده نموده و از شعله با حرارت پایین استفاده نمایید. همچنین برای شستن ظروف مسی از یک ابر یا دستمال نرم به جای سیم ظرفشویی استفاده نمایید . همچنین برای پخت و پز و سرو غذا از کفگیر و ملاقه غیر فلزی استفاده کنید تا قلع داخل ظرف خراشیده نشود.
بن‌مایه: مس نیک زنجان (http://zanjanmes.ir)

۵
از ۵
۱ مشارکت کننده