معرفی رشته ملیله‌کاری

معرفی رشته ملیله‌کاری

تعریف
ملیله‌کاری هنری است که در آن پس از طی چند مرحله، فلزاتی چون طلا، نقره و مس با استفاده از تجربه هنرمند به صورت مفتول‌های نازکی درآمده و به شکل نقش‌های مختلف و تعریف شده‌ای در می‌آیند و سپس این نقش‌ها با به‌کارگیری طرح‌های اسلیمی و نگاره‌های سنتی در فرم‌هایی متنوع با مهارت کنار هم چیده شده و به یکدیگر جوش می‌خورند و محصولات کاربردی و تزیینی زیبایی تولید می‌شود.
توجه شود که ملیله‌سازی یا ملیله‌کاری را نباید با ملیله‌دوزی اشتباه گرفت زیرا در هنر ملیله‌دوزی ملیله‌ها را بر روی جاهای مختلف لباس می‌دوزند در حالی که ملیله‌کاری تولیدکننده اشیا کاربردی یا تزیینی فلزی است.
تاریخچه
تاریخ دقیق پیدایش ملیله‌سازی به دلیل استفاده از طلا در این هنر، به درستی مشخص نیست اما با توجه به نمونه‌های موجود می‌توان گفت که این تکنیک در ساخت زیورآلات دوره ایلام رواج داشته است. هنر ملیله‌کاری به صورت تزیینات ابتدایی و مختصر درهنر ایران دیده شده و مانند سایر هنرها به مرور زمان روند رو به رشد خود را طی کرده و دچار تغییر و تحولاتی شده است. این هنر در گذشته خصوصا در دوره سلجوقی در ساخت زیورآلات کاربرد داشته و از دوره صفوی به بعد استفاده از ملیله در کتیبه‌ای ظریف و مشبک در پایین دروازه نقره مدرسه چهارباغ اصفهان آغاز می‌شود. از این تاریخ به بعد است که کاربرد ملیله در آثاری مانند قاشق، پایه استکان، سینی و... بیشتر می‌شود.
زنجان؛ شهر ملیله‌کاران ایران
اگر چه این هنر در ایران بیشتر در شهرهای زنجان، تهران، تبریز و اصفهان رواج دارد و در شهرهایی چون اردبیل و سایر شهرها نیز به طور محدود و پراکنده کار می‌شود، ولی ملیله‌کاری هنر بومی و یکی از اصلی‌ترین صنایع دستی شهر زنجان است و در این شهر با جدیت بیشتر و ظرافت زیادتر کار می‌شود.

معرفی رشته ملیله‌کاری

ابزارهای مورد نیاز ملیله‌کاری
طلا، نقره و مس، اولین مواد اولیه در تولید فرآورده‌های ملیله‌کاری می‌باشند.
فلز نقره به دلیل خواصی که از لحاظ رنگ و شکل‌پذیری دارد، بهترین نوع فلز برای ملیله‌کاری است.
انواع نقره مصرفی مورد استفاده در هنر ملیله‌کاری:
نقره‌های گوارچه‌ای یا مهندسی: نقره‌هایی به شکل گلوله‌های کوچک کروی با عیار ۹۹۹ که اصطلاحا گوارچه یا نقره ساچمه‌ای گفته می‌شود. به آن نقره پنبه نیز می‌گویند!
نقره‌های شمش یا قرص: نقره‌ی ۹۸۰-۹۵۰ به شکل شمش‌هایی با فرم هندسی در اندازه‌های مختلف
نقره‌های متفرقه: نقره‌های اشیا مستعمل که معمولا عیار آن‌ها ۹۰۰-۸۴۰ یا پایین‌تر است.
سکه‌های نقره: سکه‌های نقره که از مسکوکات دوره‌های گذشته باقی مانده و بیشتر دارای عیار ۹۰۰ می‌باشند.
مواد اولیه غیر فلزی کاربردی در این هنر شامل:
موم طبیعی، مواد پاک کننده اسیدی، پودر تنه کار، زاج سفید، اسید سولفوریک (جوهر گوگرد) و…
کوره: برای ذوب کردن و ایجاد حرارت و لحیم‌کاری فلز که دارای انواع مختلفی است: کوره سرپایی با دم برقی، کوره اکسیژن و گاز، کوره گازی، کوره زغالی، کوره بنزینی، کوره الکتریکی، کوره زمینی
بوته: ظرفی از ماده نسوز و دارای نقطه ذوب بالا که برای ذوب نقره استفاده می‌شود.
ریچه (رژه): قالب آهنی دسته‌دار در قطرهای متفاوت که نقره مذاب را در آن می‌ریزند تا بصورت شمش و یا مفتول درآید. ریچه در دو نوع است: ریچه ورق، ریچه مفتول. قبل از ریختن مواد مذاب در داخل ریچه، آن را حرارت داده و داخل شیار آن را با روغن موتور یا موم، چرب می‌کنند تا نقره به ریچه نچسبد و به راحتی شمش نقره جدا شود.
دستگاه نورد: دستگاهی که با آن مفتول‌ها و ورق‌های نقره را به اندازه‌ها و ضخامت‌های دلخواه در می‌آورند. نورد در دو نوع است: برقی، دستی
حدیده: صفحه‌ای فلزی که بر روی آن سوراخ‌های متعددی با قطرهای مختلف تعبیه شده و برای تهیه مفتول‌های نقره از آن استفاده می‌گردد. حدیده‌ها در دو نوع هستند: حدیده گرد تکی، حدیده صفحه‌ای
چرخ حدیده: از این وسیله جهت کشیدن مفتول‌های نقره توسط صفحه آهنی حدیده برای آماده نمودن سیم‌های نازک در دو نوع برقی و دستی استفاده می‌گردد.
میکرومتر: با آن ضخامت مفتول‌ها و ورق‌ها را اندازه می‌گیرند و در دو نوع دیجیتالی و دستی موجود است.
دستگاه چرخ دندانه (هفت هشت): با کمک آن دیواره‌های ظریف نقره را به صورت دندانه (هفت هشت) در می‌آورند.
تخته تاب: دو قطعه چوب با مقطع مستطیل است که برای تابیدن مفتول‌های فلزی به‌کار می‌رود.
ماشین ملیله: وسیله‌ای برای تبدیل نوار ملیله به فرم ماشین ملیله
آینه سوهان (مصقل): برای براق کردن نقره و هیچ گونه زبری ندارد.
پنس (چفت): ابزاری فلزی جهت برداشتن تکه‌های کوچک و ظریف و جاسازی نقش‌ها
فرچه برنجی: برای تمیزکاری
چوب بازو: چوبی دوکی شکل و مخروط مانند برای پیچیدن و کلاف کردن مفتول‌های فلزی
میله گرافیتی: میله‌ای از جنس گرافیت که با آن آلیاژ نقره مذاب را درون بوته مخلوط می‌کنند. ضمنا با این وسیله می‌توان اضافات و سرباره‌های روی مذاب را برداشت.
ماشه: ابزاری که با آن در لحیم‌کاری و آتش‌کاری جهت جابجا کردن کارها و ورق‌های گرم نقره استفاده می‌شود.
دیگر ابزارهای عمومی کارگاهی: کمان اره‌های مختلف، فرز برقی، انبردست، دم‌گرد، گیره، چکش، سندان، انواع سوهان، قیچی، دریل و مته، قالب‌های ریخته‌گری، دستگاه‌های ایجاد حرارت: پیک و دم بوری و…

معرفی رشته ملیله‌کاری

مراحل ملیله‌کاری
۱- آماده‌سازی ابزارها و وسایل
۲- ذوب و ایجاد شمش فلز مورد نظر
۳- نوردکاری و مفتول‌کشی در اندازه‌های مختلف و لازم
۴- آماده‌سازی قالب و زیر کار
۵- اسکلت‌بندی کلی کار با مفتول‌های مربوطه
۶- ساخت ریزنقش‌های ملیله
۷- پرکردن فضاهای بین اسکلت اصلی با نقوش ملیله
۸- خامه‌گیری یا چک کردن نهایی کار و حصول اطمینان از نبودن فضای باز بین ملیله‌ها
۹- آماده‌سازی برای جوشکاری با بستن مفتول‌ها روی کار
۱۰- جوشکاری ملیله‌ها
۱۱- جوش‌کاری و افزودن قطعات ریخته‌گری
۱۲- ذوغاب‌کاری و تمیزکاری
۱۳- مصقل‌کاری
۱۴- تمیزکاری نهایی

معرفی رشته ملیله‌کاری

فرم و نقش مورد استفاده در ملیله‌کاری
فرم در ملیله‌کاری همان شکل‌های دو بعدی است، که هنرمند با مفتول‌های ضخیم‌تر که با نام دیواره اصلی شناخته می‌شوند،می‌سازد و اسکلت‌بندی کار را ایجاد می‌کند تا آن‌ها را با نقوشی که از نوار ملیله می‌سازد، پر کند. فرم‌های رایج در هنر ملیله‌کاری محدود است: آن‌ها برآمده از متن نقش مایه‌های متداول در هنرهای سنتی مانند اسلیمی‌ها و بته‌جقه‌ها هستند. هر هنرمند نیز می‌تواند فرم‌های مورد علاقه خود را به میزان کمتر یا بیشتری در هنر خود به‌کار بگیرد و همچنین به خلق فرم‌های تازه‌ای که قابلیت شکل‌پذیری با مفتول‌های فلزی را داشته باشند، مبادرت نماید.
نقش همان شکل‌هایی هستند که با نوار ملیله، که نازک‌تر از مفتول‌های دیواره‌ای مخصوص ایجاد فرم‌ها می‌باشد، ساخته می‌شوند و فضاهای بین فرم‌ها و دیواره‌های ساختار اصلی شی ملیله را پر می‌کنند. نقش‌های متداول در هنر ملیله‌کاری از همان شکل‌های انتزاعی طراحی سنتی برگرفته شده‌اند و هنرمند با تکرار آن‌ها روی سطح مورد نظر اثر خود را کامل می‌کند. مهم‌ترين و رايج‌ترين نقش‌های ملیله عبارتند از: اشک، جغه، پيچک، ترمه و غنچه، برگ، واو مليله، دو چشم، برگ فرنگ، سه چهار چشم، كور مليله و تابيده كه هر يک دارای ويژگی خاص خود هستند.

معرفی رشته ملیله‌کاری

تفاوت ملیله زنجان و اصفهان
بارزترين ويژگی مليله زنجان نسبت به مليله اصفهان ريزنقش بودن طرح‌های به كار رفته در اقلام است. نقوش مليله نسبت به قديم با ابزارهای جديد از كيفيت بهتر و بالاتری برخوردار شده و حتی با سفارش مشتری محصولات مختلف از قبيل گلاب‌پاش، جاسيگاری، گل سينه، رويه چاقو، كارد شکاری تزئينی، زنجير كلافه‌ای و... ساخته می‌شود. مليله اين دو شهر به لحاظ ساختار، ريزنقش‌ها و عيار نقره مصرفی از يکديگر متمايز می‌شوند. عیار نقره مصرفی در اصفهان ۹۵ الی ۹۰ و شاید کمتر باشد اما در زنجان از نقره مصرفی با ۹۹/۹ معروف به عیار ۱۰۰ استفاده می‌شود. به لحاظ كيفيت ساخت، مليله اصفهان دارای نقوش بزرگ‌تر نسبت به مليله زنجان است و غنای ریزنقوش، زيبايی و ظرافت كار آن با مليله زنجان برابری نمی‌كند. مليله زنجان با توجه به طرح‌ها و نقش‌های اصيل و خصوصا ظرافت زياد آن در مجموع از کیفیت بالایی برخورداراست.

معرفی رشته ملیله‌کاری

معرفی رشته ملیله‌کاری

منابع
کتاب هنر ملیله‌کاری، حسن تقی پور وحید، انتشارات یاران
کتاب فرم و نقش در ملیله‌کاری زنجان، جواد مزنگی، انتشارات مینوفر
کتاب فلزکاری، حسین یاوری، انتشارات پژوهشکده فرهنگ و هنراسلامی
مقاله بررسی روند تکامل زیورآلات ملیله از دوران هخامنشی تا سلجوقی از سمیه اربابی و الهه ایمانی
گردآوری و تدوین: مینو فرهمند
بن‌مایه: صنایع دستی ایران (https://irancrafts.me)

۵
از ۵
۳ مشارکت کننده