​​وب‌سایت شخصی فرتورچین

Forturchin Personal Website

لوگو فرتورچین

همه چیز درباره‌ی قلم‌زنی

همه چیز درباره‌ی قلم‌زنی

هنر قلم‌زنی سابقه‌ای بسیار طولانی و تاریخی در ایران دارد. می‌توان این هنر را چنین تعریف کرد: قلم‌زنی عبارت است از ایجاد نقوش و خطوط بوسیله قلم یا ضربه چکش که بر روی اجسام فلزی چون طلا، نقره، مس، برنج و فولاد ایجاد می‌شود.
در فرهنگ معین قلم‌زنی چنین تعریف شده است: نویسندگی، نقاشی و ایجاد نقوش جانوران، گیاهان و طرح‌های مختلف بر روی نقره یا فلزات دیگر را قلم‌زنی می‌گویند. در هنگام عمل استاد به وسیله قلمی فلزی یا منقاش نوک تیز فولادی که دارای دسته‌ای چوبی است کار می‌کند.
تاریخچه قلم‌زنی
قلم‌زنی پیش از تاریخ
اکتشافات و حفاریات باستان‌شناسان نشان می‌دهد ظهور و اکتشافات فلز در عصر ماقبل تاریخ رخ داده است. در آن زمان انسان ماقبل تاریخ بر حسب اتفاق سنگ‌هایی را که دارای مس بود و بر اثر مجاورت با آتش ذوب و از سنگ جدا شده بود، مشاهده کرد و فهمید که این فلز را می‌توان کوبید و به اشکال مختلف درآورد و از آن برای ساختن اسلحه و ادواتی به مراتب بهتر از سنگ استفاده کرد. پیشینه این هنر در ایران تاریخ روشنی ندارد و اثر مستندی که بیانگر نخستین مکان شی و کاربرد فلز، به ویژه مس در ایران و خاور نزدیک باشد به چندین هزار سال پیش از میلاد می‌رسد.
در اواخر هزاره دوم و اویل هزاره اول پیش از میلاد هنر و صنعت فلزکاری در نقاط گوناگون ایران به ویژه در شمال و شمال غرب و حاشیه جنوبی دریای مازندران شکوفایی داشته است. از آثار مهم به‌دست آمده از این دوره جام طلای حسنلو است که در سال ۱۳۳۵هجری شمسی کشف شد و دارای نقوش برجسته چون خدایان سوار بر گردونه یا ارابه است.

همه چیز درباره‌ی قلم‌زنی

قلم‌زنی در دوران اسلامی
در قرون اولیه اسلامی، اعراب که خود هنر خاصی نداشتند هنر قلم‌زنی ساسانی را مورد تقلید قرار داده و در سده‌های بعد در اثر علاقه هنرمندان ایرانی به مذهب و گرایش آنها به دین اسلام با تاثیرپذیری از آراء و عقاید اسلام به خلق آثار فلزی پرداختند.
از سده‌های اولیه تا قرن سوم و چهارم هجری قمری اشیا فلزی در ایران به سبک زمان ساسانی ساخته می‌شد. در قرن چهارم قمری، در دوره سامانیان به ساخت اشیای فلزی و قلم‌زنی شده توجه بیشتری شد و سادگی و قوت غایت مطلوب هنر بود، بر طبق سنت‌های کهن هنوز شکل ظرف‌ها به صورت تمثیلی ساخته می‌شد مانند آفتابه‌ای به شکل کله گاو نر است.

همه چیز درباره‌ی قلم‌زنی

هنر قلم‌زنی خراسان در سده چهارم قمری شکل گرفت و در دوره سلجوقی به اوج کمال خود رسید. با علاقه‌ای که حاکمان سلجوقی به هنر داشتند، هنر قلم‌زنی همچون سایر رشته‌های هنری حمایت شد و گسترش یافت. دوره سلجوقی را باید دوره احیای دوباره فلزکاری دانست. هنر فلزکاری این دوره دارای دو نوع محصول است:
۱) اشیای ساخته شده از ورقه‌های مسی، برنجی، و آهنی و به ندرت از طلا و نقره.
۲) اشیا ریختگی ساخته شده از مفرغ، برنج، مس و احتمالا طلا و نقره.

همه چیز درباره‌ی قلم‌زنی

تزیینات قلم‌زنی این دوران عبارت است: صور فلکی، حیوانات چهارپا، به ویژه خرگوش در حال جست و خیز، نقوش پرندگان، گیاهانی چون برگ مو و پیچک.
با حمله مغول به ایران در سال ۶۱۸ هجری قمری شهرهای ایران ویران و هنرمندان مجبور به ترک مراکز عمده هنری در خراسان شدند و به سرزمین‌های دیگر چون فارس، آذربایجان، موصل و مصر کوچ کردند و در نتیجه هنر قلم‌زنی در این مراکژ تحت حمایت حکام آنان قرار گرفت. با تصرف سوریه در دوره غازان خان در اول قرن ۸ هجری قمری هنرمندان قلم‌زن مورد حمایت ایلخانان قرار گرفتند.
با حمله تیمور ماوراءالنهر و خراسان به تصرف تیموریان درآمد و هرات تبدیل به مرکز عمده قلم‌زنی شد. در این زمان ریخته‌گری و قلم‌زنی روی فلز تحت تاثیر مسایل فرهنگی آن روز، ظروف بزرگ فلزی از جمله سنگاب‌هایی برای مساجد ساخته شد. از جمله سنگاب گور تیمور در سمرقند که اکنون در موزه ارمیتاژ نگهداری می‌شود.
در عصر صفوی که دوران طلایی هنر ایران به‌شمار می‌رود، هنر قلم‌زنی با حفظ سنن گذشته ادامه یافت و همچون دوره پیش استفاده از فلزات گوناگون به طور گسترده در ساخت اشیای ارزشمند طلاکوب مرسوم بود. در این دوره قلم‌زنی بسیار گسترش یافت؛ اجرای نقوش ظریف بسیار ریز و زیبا جای نقوش درشت و ضخیم را در تزیین اشیا گرفت و زرکوبی فلزات گسترده‌تر شد. با حمله افاغنه به ایران و سقوط دولت صفوی، هنر قلم‌زنی به خاموشی گرایید اما هنرمندان گمنامی در گوشه و کنار به احیای این هنر اشتغال داشتند.

همه چیز درباره‌ی قلم‌زنی

سبک‌های قلم‌زنی
اجرا و کار قلم‌زنی به شیوه‌های متعدد به سلیقه هنرمند انجام می‌شود، این شیوه‌ها عبارت‌اند از:
ریزه‌کاری: ریزه‌کاری که به ریزه قلم و زمینه پر نیز معروف است، روشی است که سطح اشیا یا بوم فلزی را با استفاده از نقوش و طرح‌های ریز و ظریف قلم‌زنی می‌کنند و با ایجاد بافت در زمینه بوم، طرح اصلی را آشکار می‌سازند و زمینه کار را از طرح جدا می‌کنند.
برجسته‌کاری: در این روش هر دو طرف بوم فلزی کار می‌شود. یعنی از سمت روی بوم زمینه را فرو برده و از طرف پشت نقش را برجسته می‌کنند، از این شیوه بیشتر در بوم‌های مسطح استفاده می‌شود که از هر دو طرف قابلیت چکش‌خوری دارد.
تکنیک عکس: در این سبک با ایجاد سایه روشن در زمینه بوم موضوع طرح را مشخص می‌کنند اما زمینه را کاملا پر نمی‌کنند.
تکنیک منبت: در این شیوه روی سطح فلز بین موضوع و زمینه حدود دو سانتی‌متر اختلاف ایجاد می‌کنند و آن را به‌صورت نیم‌برجسته به اجرا در می‌آورند و به سبک ریزه‌کاری تزیین می‌کنند.
تکنیک مشبک: در این روش پس از انتقال طرح به‌وسیله قلم نیم‌بر، طرح را ثابت می‌کنند. بعد به کمک قلم تیزبر، بوم فلزی را برش می‌دهند و طرح را از زمینه جدا می‌سازند و کار را مشبک می‌سازند.
مواد و ابزار مورد استفاده در قلم‌زنی
فلز: در هنر قلم‌زنی از انواع فلزاتی چون مس، طلا، نقره و فلزات آلیاژهایی چون مفرغ، ورشو و برنج استفاده می‌شود.
آلیاژ: آلیاژ به معنی ترکیب و مخلوط کردن فلزات با یکدیگر است. به‌طور مثال مفرغ ترکیبی از مس و قلع است. ورشو ترکیبی از نیکل و مس و قلع و برنج ترکیبی از مس و روی می‌باشد.
در هنر قلم‌زنی از قیر سفت به سه منظور استفاده می‌شود:
۱) استحکام‌بخشی و جلوگیری از شکستن فلز در برابر ضربه چکش و قلم
۲) کاهش سر و صدای ناشی از ضربه قلم به فلز
۳) سهولت اجرای کار
برای تهیه قیر مخصوص قلم‌زنی، قیر را در ظرف می‌ریزند و روی اجاق گاز قرار می‌دهند تا نرم شود، سپس مقداری گچ الک شده به آن اضافه می‌کنند تا از حالت روانی خارج شود، افزایش گچ به قیر را باید به گونه‌ای ادامه داد که قیر به آسانی سرد و ترد یا شکننده شود و پس از پایان کار به آسانی از فلز جدا شود.
اسید سولفوریک یا تیزاب سلطانی: این مواد در انتهای کار برای پاک کردن قیر از سطح کار استفاده می‌شود.
علاوه بر ابزاری که در ساخت ظروف فلزی کاربرد دارند ابزارهای دیگری وجود دارد که به طور خاص برای قلم‌زنی استفاده می‌شود. ابزارهایی که به طور مستقیم در ساخت ظروف استفاده می‌شوند عبارت‌اند از: گیره، سوهان، انبر، الک، مخزن سوخت، قیچی، تاپه قیر، گچ، سنگ نفت، چکش، قالب و… و ابزارهای خاص قلم‌زنی عبارت‌اند از: انواع چکش و انواع قلم.
چکش: در قلم‌زنی دو نوع چکش فلزی برای کوبیدن روی قلم و ایجاد نقوش روی فلز به‌کار می‌رود. همچنین یک چکش لاستیکی با دسته چوبی برای کوبیدن فلز و مسطح یا برجسته کردن آن استفاده می‌شود.
قلم: قلم میله‌ای فلزی از جنس فولاد خشکه است که طول آن معمولا ۱۰ تا ۲۰ سانتی‌متر و قطر آن متغیر است. انواع قلم‌های مورد استفاده در قلم‌زنی دارای اشکال و نوک‌ها و آج‌های گوناگون بوده و هر یک نامی دارد و برای نقش‌اندازی‌های مختلف استفاده می‌شود. برخی از این قلم‌ها عبارت‌اند از: قلم سنبه، قلم پرداز، قلم نیم بر، قلم ناخنی، قلم بادامچه و…

همه چیز درباره‌ی قلم‌زنی

انواع قلم‌هایی که در قلم‌زنی استفاده می‌شوند:
۱. قلم سنبه برای اجرای طرح اولیه و روسازی طرح و تزیین زمینه کار از این قلم استفاده می‌شود، این قلم دارای نوک مخروطی شکل، شبیه نوک مداد است.
۲. قلم پرداز برای رسم کردن خطوط طراحی و روسازی گل‌ها و خط اندازی طرح و خطوط به‌دست آمده از قلم سنبه، از قلم پرداز استفاده می‌شود. مقطع این قلم کشیده و از دو سمت دارای آج به‌صورت اُریب است.
۳. قلم نیم بر از این قلم برای آشکار کردن خطوط طراحی شده و ثابت کردن اثر خط بر روی لوح فلزی استفاده می‌شود. سطح مقطع نوک این قلم مانند نوک پیچ گوشتی و فاقد آج است.
۴. قلم گر سواد برای سایه‌اندازی، ایجاد بافت روی فلز و فرو بردن زمینه کار و تزیین نقوش حیوانی و انسانی از این قلم استفاده می‌شود و با این قلم طرح را از زمینه کار جدا می‌کنند. سطح مقطع این قلم آج‌دار و مستطیل شکل است.
۵. قلم گرسوم برای ساخت سطوح با نقوش دایره‌ای به صورت برجسته و منظم و سایه روشن کردن سطح فلز از این قلم استفاده می‌شود.
۶. قلم یک تو این قلم در نوک مقطع خود دارای نقوشی شبیه دایره است و از آن برای ایجاد بافت در گل‌ها و حاشیه‌سازی استفاده می‌شود. نوک آن مخروطی شکل با مقطع گرد است و در اندازه‌های ریز و درشت ساخته می‌شود.
۷. قلم دوتو این قلم نیز مانند قلم یک تو مخروطی شکل و در سطح مقطع آن دارای دو دایره کوچک در نوک و بدون آج است، که از آن برای تزیین زمینه کار استفاده می‌شود.
۸. قلم ناخنی برای ایجاد نقوش تزیینی و خطوط منحنی و روسازی طرح‌ها از این قلم استفاده می‌شود و نوک مقطع آن شبیه ناخن دست انسان است و در ایجاد نقوش شبیه فلس ماهی، موی انسان، یال اسب و… از آن استفاده می‌شود.
۹. قلم بادامچه سطح مقطع نوک این قلم بادامی شکل و آج‌دار است و از آن برای ساخت گل و برگ و تزیین زمینه لوح فلزی استفاده می‌شود.
۱۰. قلم کف تخت نوک این قلم در مقطع شبیه مربع یا مستطیل و دارای انواع ریز و درشت است که از آن برای فرو بردن و مسطح کردن زمینه طرح استفاده می‌شود.
۱۱. قلم نیم ور سطح مقطع آن شبیه ذوزنقه است و دارای دو نوع آج‌دار و بدون آج است و از آن برای فرو بردن و پایین نشستن زمینه و جداسازی طرح، از زمینه استفاده می‌شود.
۱۲. قلم نیم بر کلفت با این قلم خطوط اصلی نقش را فرو برده و کار را برجسته می‌کنند. سطح مقطع آن بیضی شکل و منحنی و بدون آج است.
۱۳. قلم قلم‌گیری از این قلم برای لایه برداری سطح فلز و برای کندن و ایجاد شیار به شکل تراش فلز استفاده می‌شود نوک آن تیز، شبیه سرنیزه؛ و فاقد آج است.
۱۴. قلم بادامی ساده یا درختی از این قلم برای ایجاد نقوش چند پر و تزیین زمینه استفاده می‌شود. سطح مقطع آن شبیه میوه بادام و بدون آج است و سطح مقطع آن را تو خالی و لبه‌دار می‌سازند.
۱۵. قلم خُشه از این قلم برای برجسته‌سازی استفاده می‌شود و سطح مقطع آن مدور و بدون لبه و صیقلی است.
۱۶. قلم تیزبُر نوک این قلم تیز و برنده و از آن برای برش و مشبک کردن فلز استفاده می‌شود.سطح مقطع آن شبیه پیچ‌گوشتی و بسیار تیز است.

همه چیز درباره‌ی قلم‌زنی

شیوه ساخت ظروف مورد استفاده در هنر قلم‌زنی
ظروف یا احجام مورد استفاده در قلم‌زنی به شیوه‌‌های زیر ساخته می‌شود:
چکش‌کاری: ساخت ظروف و اشیا به روش کوبیدن را چکش‌کاری سرد گویند، که به «دواتگری» معروف است و دارای سابقه بسیار طولانی است و به دو روش انجام می‌شود:
الف) ساخت اشیای یک تکه و بدون شکاف؛ از این شیوه برای ساخت ظروف مدور استفاده می‌شود به این صورت که ورق فلزی را به شکل دایره که شعاع آن برابر ارتفاع ظرف مورد نظر است می‌برند و سپس مرکز آن را مشخص می‌کنند، بر روی سندان می‌گذارند و با چکش از سمت مرکز به طرف محیط، با ضربه‌‌های یکنواخت و پی‌درپی به صورت مارپیچ می‌کوبند تا ورق به شکل کاسه درآید، سپس آن را وارونه روی سندان می‌گذارند با وارد کردن ضربه در اطراف دهانه ظرف را گرد می‌کنند و به شکل مورد نظر درمی‌آورند.
ب) ساخت اشیا به صورت چند تکه یا دارای شکاف؛ از این روش برای ساخت ظروف هندسی زاویه‌دار استفاده می‌شود به این صورت که ابتدا، فلز را به شکل مورد نظر (مثل مربع) برش می‌دهند، طول و عرض آن را اندازه‌گیری و لبه دو ضلع مقابل را با چکش نازک می‌کنند تا به نصف قطر اولیه فلز برسد.
سپس آن را به حالت چپ و راست باز کرده و ضلع دیگر را در آن قرار می‌دهند و دوباره آن را می‌کوبند تا لبه‌‌ها به هم متصل شوند. بعد با دستگاه جوش، آن را جوش می‌دهند؛ به گونه‌ای که یک حجم استوانه‌ای ساخته شود و سپس همانند روش قبل، با استفاده از سندان و چکش، خمیدگی‌‌های لازم را در استوانه ایجاد می‌کنند و آن را به شکل مورد نظر در می‌آورند و در نهایت قسمت‌‌های دیگر ظرف را (از جمله ته آن را) جداگانه می‌سازند و به یکدیگر جوش می‌دهند.
ریخته‌گری: ریخته‌گری یعنی ذوب فلز و ریختن آن در قالب و سپس سرد کردن و انجماد آن (طهماسیان، ۱۳۶۲، ص ۱۰۷). در این شیوه به وسیله مدل ریخته‌گری فلز ذوب شده را به اشکال گوناگون درمی‌آورند. مدل‌‌های ریخته‌گری معمولاً از چوب، فلز، گچ، پلاستیک و موم ساخته شده است. ریخته‌گری به وسیله قالب انجام می‌شود و قالب‌‌ها دارای دو نوع قالب باز و قالب بسته‌اند.
خم‌کاری: در این شیوه با استفاده از دستگاه «سه نظام» یک صفحه گرد از فلز می‌بُرند و با قالب‌‌های چدنی که به شکل ظروف ساخته شده به دستگاه می‌بندند و با استفاده از دستگاه فلز و قالب را به چرخش درمی‌آورند؛ در این مرحله به وسیله قلم‌‌های فولادی فلز را با فشار روی قالب می‌چرخانند و به ظرف شکل می‌دهند.

همه چیز درباره‌ی قلم‌زنی

شیوه‌های انتقال طرح
وقتی ظرف یا بوم آماده شد مرحله اجرای عملی کار و چسباندن طرح روی کار آغاز می‌شود. چسباندن طرح یا به اصطلاح پیاده کردن طرح به روش‌های زیر انجام می‌شود:
روش گرد کردن: در این شیوه هنرمند طرح آماده شده را روی قطعه فلزی از جنس برنج قرار می‌دهد و با چکش و قلم سنبه، آن را مشبک کرده و خطوط طرح را با نوک قلم، روی برنج سنبه سوراخ می‌کند، تا هنگام گرده کردن طرح، خطوط طرح به آسانی بر روی کار منتقل شود و سپس این کاغذ سُنبه شده را روی بوم می‌چسباند و با گرده زغال که در تکه پارچه‌ای قرار دارد، بر روی کاغذ سنبه شده می‌کشد که از سوراخ‌های کاغذ، پودر زغال روی بوم منتقل می‌شود و سپس با مداد خطوط طرح را مشخص کرده و اجرای کار را شروع می‌کند.
اجرای مستقیم طرح روی بوم: در این روش هنرمند به وسیله مداد یا ابزار تیز مثل قلم نیم بر و قلم سنبه به طور مستقیم طرح را بر روی فلز منتقل می‌کند.
شیوه استفاده از کاغذ کُپی: در این روش ابتدا سطح بوم را پاک می‌کنند و چربی و گرد و خاک آن را می‌گیرند. سپس کاغذ کپی را با چسب روی آن می‌چسبانند. بعد اصل طرح را روی کاغذ کپی، بر روی بوم فلزی قرار می‌دهند و با مداد روی خطوط طرح می‌کشند تا طرح روی بوم منتقل شود، سپس طرح و کاغذ کپی را برمی‌دارند و خطوط را که آشکار نشده، با مداد مشخص می‌کنند تا اجرای قلم‌زنی آسان شود.
شیوه چسباندن اصل طرح روی بوم فلزی: در این روش اصل کاغذ طراحی را روی شیء یا بوم فلزی می‌چسبانند و بعد با استفاده از قلم سنبه، خطوط طرح را روی فلز اجرا می‌کنند. پس از مشخص شدن خطوط کاغذ طرح را بر می‌دارند و طرح پیاده شده را با قلم و چکش روی شیء اجرا می‌کنند. پس از انتقال طرح هنرمند کارش را با چکش و قلم آغاز می‌کند و با استفاده از تکنیک وسبک‌های قلم‌زنی طرح مورد نظرش را خلق می‌کند.

همه چیز درباره‌ی قلم‌زنی

شیوه در دست گرفتن چکش
بعد از این که هنرمند برای اجرای کار پشت میز نشست و کنده چوبی را تنظیم و لوح قلم‌زنی را آماده کرد باید چکش را در یک دست و قلم را در دست دیگر گیرد و کار را آغاز کند. روش در دست گرفتن قلم چنین است که دسته آن را بین دو انگشت شصت و سبابه به نحوی می‌گیرد که بالا و پایین رفتن چکش مانند یک محور آسان باشد و مانع از افتادن یا چرخش قلم از بین دو انگشت شود.
هنرمند باید دقت کند که انتهای دسته چکش بین دو انگشت کوچک و ماهیچه کف دست قرار گیرد تا بتواند با بالا و پایین بردن آن ضربات منظم و یکنواخت قلم را بر لوح فلزی وارد کند. و حرکت رفت و برگشت چکش در کنترل او باشد. آرنج و ساعد دست باید موازی با سطح شیء قرار گیرد و قسمت زیر چکش نیز در امتداد با سطح کنده باشد که وقتی ضربه چکش بر قلم وارد می‌شود، اجرای کار راحت‌تر انجام پذیرد.

همه چیز درباره‌ی قلم‌زنی

شیوه در دست گرفتن قلم
روش به دست گرفتن قلم بسیار مهم است. اندازه طول قلم را به چهار قسمت مساوی تقسیم می‌کنند و قسمت سوم آن را میان دو بند انگشت شصت و سبابه می‌گیرند تا بتوانند به آسانی قلم را بین دو انگشت بچرخانند و به حرکت درآورند. و انگشت بلند میانی را برای جلوگیری از افتادن قلم در قسمت دوم قرار می‌دهند. از انگشت کوچک برای تکیه‌گاه قلم و جلوگیری از لغزش آن استفاده می‌شود.
باید توجه داشت که ساعد دست با بازو و ساعد با قلم زاویه ۹۰ درجه ایجاد کند و زاویه قلم نسبت به سطح کار باید کمتر از ۹۰ درجه باشد تا حرکت قلم به آسانی صورت گیرد.

همه چیز درباره‌ی قلم‌زنی

قیرریزی و روش تهیه آن برای هنر قلم‌زنی
پیش از شروع کار با قلم و چکش و انتقال طرح بر روی فلز ابتدا باید کار را قیرریزی کرد وسپس طرح را روی کار انتقال داد و آن‌گاه با قلم و چکش ایجاد نقش بر روی آن را آغاز کرد.
قیرریزی بوم‌های تخت و مسطح
در این شیوه ابتدا باید سطوح بوم را پاک و تمیز کرد به گونه‌ای که چربی و رطوبت روی آن نباشد تا قیر به خوبی بر آن بنشیند. در این روش ابتدا کنار حجم یا بومی را که قرار است قیرریزی شود به وسیله مقوا، سنگ، چوب یا آجر، مسدود می‌کنند تا قیر از روی آن بر زمین نریزد. خیس کردن سطح دیواره با آب ضروری است تا قیر به آن نچسبد. اگر دیواره شکاف داشته باشد قیر از آن به بیرون رسوخ می‌کند.
پس از آن با استفاده از ملاقه یا کفگیر به آرامی قیر ذوب شده را روی فلز می‌ریزند تا به قطر و ضخامت دلخواه درآید. پس از سرد و خشک و سفت شدن قیر دیواره آن را بر می‌دارند و کار را روی لوح شروع می‌کنند.
روش قیر ریزی بوم یا ظروف مدور و توخالی
در این روش پس از پاک کردن ظرف، آن را حرارت می‌دهند و سپس با ملاقه قیر را درون طرف می‌ریزند تا کاملاً پر شود، باید دقت کرد که قیر به گونه‌ای در ظرف ریخته شود که حباب یا هوا داخل قیر نشود و ظرف کاملاً از قیر پُر شود. اگر هوا داخل قیر برود در اجرای کار مشکلاتی ایجاد خواهد کرد.
جدا کردن بوم فلزی از قیر یا قیربرداری
برای جدا کردن قیر از بوم‌های فلزی تخت قیر را سرد می‌کنند و می‌شکنند. اما در بوم‌های مدور و گلدانی شکل قیر را حرارت می‌دهند و جدا می‌کنند. این کار به روش‌های زیر انجام می‌شود.
حرارت دادن
برای خالی کردن قیر از بوم‌های مدور گلدانی یا حجم‌های هندسی، آن‌ها را حرارت می‌دهند. به این طریق که ظرف پُر از قیر را وارونه روی تکیه‌گاه چوبی یا فلزی می‌گذارند و ظرف را حرارت می‌دهند تا قیر ذوب شود. ابتدا دهانه ظرف بعد قسمت میانی و سپس ته ظرف را حرارت می‌دهند. بعد قیر را که روان شده خالی می‌کنند.
شکستن قیر
برای جدا کردن قیر از بوم‌های مسطح از این شیوه استفاده می‌شود. به این صورت که قیر حاوی بوم را در آب سرد فرو برده و به آرامی با ضربات چکش، قیر را می‌شکنند و از ظرف جدا می‌کنند. پس از آن فلز را به وسیله سر پیک حرارت می‌دهند تا باقی‌مانده‌های قیر کاملاً بسوزد و از بوم جدا شود. سپس به وسیله نفت با پارچه یا برُس سیمی حجم فلزی را پاک می‌کنند. پس از پاک کردن قیر برای زدودن چربی نفت از سطح بوم فلزی، آن را با محلول مایع ظرف شویی و آب می‌شویند و خشک و پرداخت می‌کنند.

همه چیز درباره‌ی قلم‌زنی

پرداخت کردن
پس از جدا کردن بوم از قیر با استفاده از اسیدسولفوریک یا تیزاب سلطانی که با آب رقیق شده است (دو قسمت آب و یک قسمت اسید) آن را می‌شویند. ابتدا، آب و اسید را در ظرف پلاستیکی می‌ریزند و بوم فلزی را در ظرف اسید رقیق شده قرار می‌دهند. در نهایت به وسیله برس سیمی سطح آن را صیقلی کرده و سپس بوم را با آب می‌شویند. در پایان به وسیله خاک اره آن را خشک و پرداخت می‌کنند. پرداخت بوم سبب جلا و درخشش طرح و شیء فلزی می‌شود. در این مرحله باید نکات ایمنی را رعایت کرد. اسید باید رقیق شود به گونه‌ای که موجب خوردگی شیء نشود. همچنین باید از دستکش و ابزارهایی استفاده کرد که به دست آسیب نرسد.

همه چیز درباره‌ی قلم‌زنی

بن‌مایه: سیری در ایران (https://seeiran.ir)

۵
از ۵
۱ مشارکت کننده