​​وب‌سایت شخصی فرتورچین

Forturchin Personal Website

لوگو فرتورچین

تعاريف، خصیصه‌ها و طبقه‌بندی صنایع دستی

تعاريف، خصیصه‌ها و طبقه‌بندی صنایع دستی

ایران کشوری پهناور است که هنرها و صنایع دستی بسیاری را در دامان خود جای داده است. مردمان این کشور همگی هنرمند بوده و یا به هنرهای دستی علاقه مندند. در این مطلب در مورد تعاریف، خصیصه ها و طبقه بندی صنایع دستی ایرانی صحبت کرده و آنها به طور حرفه ای مورد بررسی قرار می دهیم.
از میان تعاریفی که تاکنون از صنایع دستی (هنرهای صناعی) ارائه شده است. سه تعریف را می‌توان معتبر دانست:
تعریف اول
صنایع دستی به آن رشته از صنایع اطلاق می‌شود که تمام یا قسمتی از مراحل ساخت فرآورده‌های آن با دست انجام گرفته و در چهارچوب فرهنگ و بینش‌های فلسفی و ذوق و هنر انسان‌های هر منطقه با توجه به میراث‌های قومی آنان ساخته و پرداخته می‌شود. [۱۳۴۸ - شورای صنایع دستی ایران]
تعریف دوم
صنایع دستی به مجموعه‌ای از «هنر- صنعت»‌ها اطلاق می‌شود که به طور عمده با استفاده از مواد اولیه بومی و انجام قسمتی از مراحل اساسی تولید به کمک دست و ابزار دستی موجب تهیه و ساخت محصولاتی می‌شود که در هر واحد آن ذوق هنری و خلاقیت فکری صنعتگر سازنده به نحوی تجلی یافته و همین عامل وجه تمایز اصلی این گونه محصولات از مصنوعات مشابه ماشینی و کارخانه‌ای است.
تعریف سوم
گروه هنرهای سنتی فرهنگستان هنر، واژه «هنرهای صناعی» را گویاتر و کامل‌تر ‌از واژه «صنایع دستی» می‌داند و پس از ارائه تعریفی از هنرهای سنتی، برای هنرهای صناعی به عنوان زیرمجموعه مهمی از هنرهای سنتی تعریف زیر را نیز ارائه داده است.
«هنرهای سنتی: هنرها و صنایع بدیعی است که جوهر آن برگرفته از مبدأ وحیانی و دارای صورتی متناسب با آن گوهر است و تاسیس آن به نحوی به اولیا دین و یا تجلیات باطنی هنرمندان مربوط می‌شود و طی قرون متمادی از طریق هنرمندان و هنروران با حفظ آداب معنوی سینه به سینه به عنوان میراثی گرانقدر به ما رسیده است، هنرهایی که افزون بر اصول ثابت دارای فروع متغیری است که سبب تطبیق آن با شرایط هر دوره است».
با عنایت به تعریف هنرهای سنتی سومین تعریف از صنایع دستی یا هنرهای صناعی به شرح ذیل ارائه شده است:
«هنرهای صناعی (صنایع دستی): بخشی از هنرهای سنتی است که حقیقت متعالی هنر را با فنون و مهارت‌های صنعتی متناسب، آمیخته و با قابلیت تکثیر در متن زندگی فردی و جمعی عرضه کرده است».
ویژگی‌ها
از ویژگی‌های صنایع دستی می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
١. انجام قسمتی از مراحل اساسی تولید توسط دست و ابزار و وسایل دستی - برای تولید هر یک از آثار صنایع دستی - مراحل متعددی طی می‌شود ولی انجام کلیه این مراحل به وسیله دست و ابزار و وسایل دستی الزامی نبوده و چنانچه تنها قسمتی از مراحل اساسی تولید به این طريق انجام شود. محصول تولید شده با توجه به مواردی که در تعریف ذکر شده، صنایع دستی محسوب می‌شود.
۲. حضور مؤثر و خلاق انسان در تولید و شکل بخشیدن به محصولات ساخته شده و امکان ایجاد تنوع و پیاده کردن طرح‌های مختلف در مرحله ساخت این گونه فرآورده‌ها.
٣. تأمین قسمت عمده مواد اولیه مصرفی از منابع داخلی
۴. داشتن بار فرهنگی (استفاده از طرح‌ها، نقش‌ها و رنگ آمیزی‌های اصیل، بومی وسنتی)
۵. عدم همانندی و عدم تشابه فرآورده‌های تولیدی با یکدیگر
۶. عدم نیاز به سرمایه گذاری زیاد در مقایسه با صنایع دیگر
۷. عدم نیاز به کارشناس و متخصص خارجی
۸. دارا بودن ارزش افزوده زیاد در مقایسه با صنایع دیگر
۹. قابلیت ایجاد و توسعه در مناطق مختلف (شهر، روستا و حتی در جوامع عشایری)
۱۰. قابلیت انتقال تجربیات و رموز و فنون تولیدی به صورت سینه به سینه و همچنین طبق روش استاد و شاگردی و نیز به شیوه‌های آموزش مدون و نهایتا آموزش آکادمیک و دانشگاهی.
خصیصه‌های صنایع دستی ایران
صنایع دستی ایران به عنوان کاربردی‌ترین هنر و نیز به عنوان تولیدی فرهنگی، خصوصیات زیر را نیز دارد:
۱. قسمت قابل ملاحظه‌ای از صنایع دستی ایران را زیراندازهای سنتی (قالی، انواع گلیم، گبه، پلاس، زیلو و غیره) تشکیل می‌دهد.
۲. بخش عمده‌ای از صنایع دستی ایران در مناطق روستایی و عشایری تولید می‌شود.
٣. قسمت اعظم محصولات صنایع دستی ایران در محل سکونت صنعتگران تولید می‌شود.
۴. بیش از ۷۰ درصد تولید کنندگان صنایع دستی ایران را زنان تشکیل می‌دهند و لذا می‌توان گفت که زنان با ذوق و هنرمند ایرانی بالاترین سهم را در میان تولید کنندگان صنایع دستی کشور دارند.
۵. دهه‌های متمادی است که صنایع دستی ایران، به واسطه اشتهار و اعتبار جهانی، بخشی از درآمد ارزی مورد نیاز کشور را تأمین می‌کند.
طبقه‌بندی صنایع دستی ایران
اگرچه طبقه‌بندی‌های گوناگونی از صنایع دستی ایران به عمل آمده است. اما به نظر طبقه‌بندی زیر که توسط گروه هنرهای سنتی فرهنگستان هنر انجام پذیرفته است مناسب‌تر ‌است:
۱. بافته‌های داری (فرش دستباف)
قالی: به عنوان مهمترین زیرانداز - که شامل قالی تمام پشمی، پشم ابریشم، کرک ابریشم (گل ابریشم)، ابریشمی و تمام ابریشمی است.
گلیم: که مشتمل است بر:
گلیم دورو (ساده، پود بافت و تخت بافت)، گلیم یک رو (سوماک، پود پیچ و سوزنی)، زیلو
۲. دست‌بافته‌های دستگاهی (نساجی سنتی)
جاجیم و جاجیم مانندها ( جاجیم، جاجیمچه، گلیمچه متكاذین، چنته، کیسه حمام، موج، ماشته و اهرامی)، پلاس.
پارچه‌ها که به دو دسته تقسیم می‌شود:
الف) پارچه‌های فاخر، مانند: زری، مخمل، مخمل برجسته، ترمه، دارایی، پارچه ابریشمی بافت کلات نادری، پارچه ابریشمی بافت قاسم آباد رودسر (چادر شب) و شال
ب) سایر پارچه‌ها، مانند: عبا، بَرَک، کرباس، متقال، اُرمک، شمد، شعر، احرامی، چادر شب، روفرشی، پرده‌ای و ...
۳. رودوزی‌های سنتی
که شامل سه دسته به شرح ذیل است:
دوخت روی پارچه که شامل: سوزن دوزی (سوزن دوزی بلوچ، سوزن دوزی ممقان، سوزن دوزی درویشی تفرش)، پته دوزی، بخارادوزی، نقش دوزی، نواردوزی، ملیله دوزی، گلابتون دوزی، خوس دوزی، زرتشتی دوزی، قلاب دوزی (قلاب دوزی اصفهان، قلاب دوزی رشت)
دوخت داخل پارچه که شامل: چشمه دوزی، سکمه دوزی
الحاق مواد دیگر به پارچه که شامل: قیطان دوزی، ده یک دوزی، پیله دوزی، آجیده دوزی، منجوق دوزی، پولک دوزی، سکه دوزی، زغره دوزی، نقده دوزی، تکه دوزی (چهل تکه دوزی)
۴. هنرهای فلزی
که مشتمل بر هنرهای زیر است:
دواتگری، حکاکی روی فلز، قلمزنی، مشبک کاری، ملیله کاری، زرگری، کوفته‌گری (طلاکوبی، نقره کوبی و مس‌کوبی)، چلنگری (زمودگری)، قفل سازی، ریخته‌گری، زیورسازی، آثار فلزی ترکیبی (ضریح سازی، اسلحه سازی، علامت سازی)
۵. میناسازی
مینای نقاشی، مینای خانه‌بندی، مینای مرصع
۶. سفالگری
که شامل:
سفال بدون لعاب که مشتمل است بر: سفالگری با دست، چرخکاری، نقش برجسته سفالی
سفال لعاب دار که مشتمل است بر: سفال دوغابی، العاب سازی، نقاشی روی لعاب، نقاشی زیر لعاب
کاشی که خود انواع گوناگونی دارد، مانند: هفت رنگ، معرق، زرین فام، مینایی، معقلی، سفال مینایی، سفال زرین فام، بدل چینی، خر مُهره، که در حال حاضر، فقط در دو کارگاه و در شهر قم تولید می‌شود.
۷. آبگینه
که خود شامل طبقه‌بندی زیر است:
شیشه‌گری، که شامل روش‌ها و انواع شیشه به شرح زیر است:
روش‌ها، که شیشه‌گری فوتی و شیشه‌گری فوتی قالبی را شامل می‌شود.
انواع، که «بارفتن»، «دو پوست» و «سه پوست» را شامل می‌شود.
تزیین شیشه، که شامل «تراش روی شیشه»، «نقاشی روی شیشه»، «آبگزکاری» و «مات کاری» است.
شیشه با تلفیق فلز 
۸. هنرهای مرتبط با چوب
که مشتمل بر هنرهای ذیل است:
خراطی، کنده کاری، ساز سازی، روسی سازی، معرق چوب، منبت کاری، مشبک کاری، خاتم، گره چینی، سوخت روی چوب، درودگری، نازک کاری (ریزه کاری) چوب، معرق - منبت
۹. هنرهای مرتبط با سنگ
که شامل هنرهای زیر می‌شود:
سنگ تراشی، خراطی سنگ، معرق سنگ، مشبک سنگ، حکاکی سنگ، مرصع، فیروزه کوبی
۱۰. نگارگری
که هنرهای زیر را شامل می‌شود:
نگارگری کتاب و نگارگری مرقعات (تذهیب، تشعیر و گل و مرغ)
طراحی سنتی، که شامل موارد ذیل است:
طراحی قالی و گلیم، طراحی قلمی، ترسیمات ناخنی، گره کشی (طراحی گره)
ساخت ابزار و مواد که شامل: بوم سازی، ساخت قلم و قلم‌مو، ساخت رنگ‌ها، چسب‌ها و روغن‌ها، مهره، کاغذ پوستی و تخته صیقل است.
اصطلاحات و واژه‌ها
۱۱. چاپ‌های سنتی
که به دو دسته قابل تقسیم است:
چاپ روی کاغذ (چاپ سنگی)
چاپ روی پارچه، که شامل چاپ‌های زیر است:
قلمکار، کلاقه‌ای (باتیک)، گره خورد (دارایی)
۱۲. حصیر بافی
که شامل بوریابافی، چیغ بافی، مرواربافی و بامبوبافی است.
۱۳. نمد مالی
۱۴. پوستین دوزی
۱۵. آثار چرمی
که شامل سراجی و حکاکی روی چرم است.
۱۶. رنگ سازی سنتی
که خود شامل رنگ‌های گیاهی، حیوانی، معدنی، شیمیایی و مرکب سازی (مرکب خوشنویسی و مرکب نگارگری) است.
۱۷. رنگرزی سنتی
که می‌تواند بر روی کاغذ، چوب، پشم، ابریشم و پنبه انجام شود.
بن‌مایه: هنریاب (http://honaryab.com)

۵
از ۵
۱ مشارکت کننده