​​وب‌سایت شخصی فرتورچین

Forturchin Personal Website

لوگو فرتورچین

انواع صنایع دستی ایران و ویژگی‌های آنها

انواع صنایع دستی ایران و ویژگی‌های آنها

به گروهی از فنون و صنایع که ذوق، مهارت، هنر و بینش انسان سازنده‌اش در تولید آن نقش اساسی داشته و نیز متکی به تخصص‌های بومی و سنتی باشد، صنایع‌دستی گفته می‌شود. ارزش و اعتبار صنایع‌دستی به دلیل انجام قسمت عمده‌ی کار توسط هنرمند می‌باشد که به این وسیله در یک اثر هنری شاهد تجلی ذوق و ابتکار، سلیقه و فکر هنرمند هستیم. علاوه بر آن تخصص‌های بومی و سنتی در هر منطقه نیز در شکل‌گیری این هنر-صنعت نقش اساسی دارد. هنرمند سازنده علاوه بر انجام مراحل فنی، به جنبه‌های تاریخی، فرهنگی و هنری کار نیز آشنایی دارد و از آن تبعیت می‌کند. همه عوامل ذکر شده در کنار هم اثری بدیع به وجود می‌آورد که کاملاً با مصنوعات ماشینی متفاوت است. مزیتی که تولید دست‌ساز بر تولید ماشینی دارد در این است که استادکار، ممکن است، در حین ساخت و تولید، تغییراتی برای بهتر شدن اثر به وجود بیاورد. بدین وسیله عناصر غریزه، قریحه و الهام که در آفرینش هنری نقش به سزایی دارند، در کار مورد توجه قرار می‌گیرد. در حالی که تولیدات ماشینی اشیایی با قیمت کمتر و سرعت بیشتر تولید می‌کنند که فاقد هویت، قریحه و ارزش هنری هستند.
صنایع دستی به عنوان مجموعه‌ای از حرفه‌های متنوع تولیدی با محتوا و غنای فرهنگی است که به میزان وسیعی از محیط جغرافیائی،تاریخ و گذشته اقوام، اعتقادات، سنت‌ها، آئین‌ها و آداب و رسوم و همچنین از نیروی خلاقه، ابتکار و ذوق و سلیقه آنها نشأت گرفته است. گرایش ذاتی انسان به زیبائی و انگیزه‌ی تأمین معاش از سوی دیگر باعث شده که صنایع‌دستی به عنوان جزئی از زندگی و فرهنگ انسان‌ها مطرح شود. به همین دلیل است که اغلب از نوع تولیدات دستی هر ملت، می‌توان تا حدودی به طرز تفکر فرهنگی، هنری و حتی بینش‌های آئینی و مذهبی آنان پی برد. تابع این تاثیرات منطقه‌ای و فرهنگی خاص است که صنایع‌دستی و هنرهای مستظرفه کشورها با یکدیگر فرق می‌کند و در مجموع به جز موارد خاص در تکنیک ساخت، تقریباً در تمامی جلوه‌های بصری و احساسی محصولات این تفاوت‌ها قابل تشخیص و تمیز است و به دلیل اهمیت ویژه‌ای که آثار دستی در ارائه و انتقال مفاهیم و ارزش‌های قومی دارند هر کشور به فراخور میزان و نوع تولیدات دستی خود جایگاه ویژه و ارزشمندی در فرهنگ جهانی به دست می‌آورد.
صنایع دستی چیست؟
صنایع در هر کشوری به طور کلی به چهار دسته سنگین، سبک، کوچک و دستی تقسیم می‌شود و هر کدام دارای ویژگی‌های خاصی است. برای شناخت بیشتر صنایع‌دستی و اهمیت آن ابتدا تعریف و دامنه عمل هر یک را مشخص می‌کنیم.
صنایع سنگین
صنایع سنگین یا صنایع مادر، زمینه‌ساز توسعه‌ی اقتصادی هر کشور است و نیازمند سرمایه‌گذاری بسیار زیاد، ماشین‌آلات و تجهیزات عمده و نیروی انسانی برخوردار از تخصص‌های فنی بالا می‌باشد. نظیر صنایع نفت و پتروشیمی، مس، آلومینیوم، ذوب آهن، فولاد و ...
صنایع سبک
صنایع سبک در سطح پائین‌تری نسبت به صنایع سنگین قرار دارد و در مقایسه با صنایع سنگین نیازمند تجهیزات کمتر و به همان نسبت سرمایه کمتر و نیروی انسانی با تخصص‌های نسبتاً پایین‌تری است. لازمه استقرار و راه‌اندازی آن بهره‌گیری از ماشین‌آلات خودکار و نیمه خودکار است و بیشتر صنایع نساجی، چرم و پوست، مواد غذایی، وسایل الکتریکی خانگی، ماشین‌سازی و... را تحت پوشش قرار می‌دهد.
صنایع کوچک
به طور عمده حالت کارگاهی دارد و علاوه بر شهرها در روستاها نیز قابل راه‌اندازی می‌باشد. در مقایسه با صنایع سبک به نیروی انسانی کمتر و تجهیزات و وسایل محدودتری نیاز دارد و محتاج سرمایه‌گذاری کلان نیست. در صنایع کوچک، بخشی از کار تولید به وسیله ماشین و قسمتی دیگر توسط کارگران انجام می‌شود و صنایعی نظیر بلوک‌زنی، تراشکاری، پیچ و مهره‌سازی، پلاستیک‌سازی، عینک‌سازی، کفش و ... را در برمی‌گیرد.
صنایع دستی
صنایع دستی می‌تواند هم حالت کارگاهی و هم حالت خانگی داشته باشد. همانند صنایع کوچک قابلیت استقرار در شهر و روستا را دارد، بدون نیاز به فن‌آوری پیشرفته و بیشتر متکی به تخصص‌های بومی و سنتی است و قسمت اعظم مواد اولیه مصرفی آن از داخل کشور و حتی به صورت بومی و محلی قابل تهیه می‌باشد. افزون بر این، صنایع‌دستی هر دو ویژگی مصرفی و هنری را داشته، برخوردار از بینش، ذوق، اندیشه و فرهنگ تولید‌کننده نیز هست و در مجموع می‌توان آن را یک هنر-صنعت نامید. در گذشته هنر و صنعت دارای یک معنی بود و در واقع صنایع‌دستی بیانگر صنعت و هنر زمان خود بوده است.
امروز مفهوم صنایع‌دستی در کشورهای صنعتی به هر نوع کاردستی بدون در نظر گرفتن جنبه‌های فرهنگی‌-تاریخی و حتی هنری آن گفته می‌شود، خواه جنبه‌ی هنری یا کاربردی یا حتی تعمیراتی داشته باشد. اما در کشورهای مشرق زمین استادکار صنایع‌دستی کسی است که علاوه بر استقلال در همه مراحل کار و تولید یا لااقل مراحل اساسی تولید، یعنی ساخت ابزار، انتخاب و آماده کردن مواد اولیه و انجام مراحل فنی، به جنبه‌های تاریخی، فرهنگی و هنری کار نیز آشنایی کافی داشته باشد و از آن تبعیت کند.
در بررسی و تحلیل صنایع‌دستی دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد. برخی به این دلیل که صنایع‌دستی مواد خام و نیمه خام اولیه را به آثاری ارزشمند تبدیل می‌کنند آن را شاخه‌ای از صنعت می‌دانند که در پیشبرد اقتصاد جامعه نقش اساسی دارد. به همین دلیل بخشی از هنرهای سنتی را می‌توان به عنوان هنرهای صناعی مورد توجه قرار داد زیرا علاوه بر جنبه فرهنگی و هنری، فن و صنعت به کار رفته در آن نیز دارای اهمیت می‌باشد.
آخرین تعریف صنایع‌دستی که توسط گروهی از کارشناسان سازمان صنایع‌دستی ایران ارائه شده چنین است: صنایع‌دستی به مجموعه‌ای از هنر-صنعت‌ها اطلاق می‌شود که به طور عمده با استفاده از مواد اولیه‌ی بومی و انجام قسمتی از مراحل اساسی تولید به کمک دست و ابزار دستی موجب تهیه و ساخت محصولاتی می‌شود که در هر واحد آن ذوق هنری و خلاقیت فکری صنعتگر سازنده به نحوی تجلی یافته است و همین عامل وجه تمایز اصلی این‌گونه محصولات از مصنوعات مشابه ماشینی و کارخانه‌ای می‌باشد.
با توجه به تعریف فوق، یکی از مهمترین نکات در صنایع‌دستی ایران تاکید بر ذوق هنری و خلاقیت هنرمند و صنعتگر است که صنایع‌دستی ایران را در سطح جهان کم‌نظیر می‌سازد و هر یک محصولی فرهنگی و حامل پیامی است که استادان هنرمند این میراث گرانبها را سینه به سینه به نسل‌های بعد می‌سپارند و هر نسل به سهم خود چیزی بر این میراث افزوده، در جهت تعالی آن می‌کوشد. همچنین می‌توان گفت که محصولات صنایع‌دستی ایران دارای ویژگی‌هایی است که آن را از صنایع‌دستی کشورهای دیگر جدا می‌کند.
صنایع‌دستی ایران
همان‌گونه که در قبل اشاره شد، شرایط زندگی و زیست محیطی، آداب و رسوم، اعتقادات و فرهنگ در به وجود آمدن صنایع‌دستی هر کشوری نقش اساسی دارند. با اندک توجهی به صنایع‌دستی ایران می‌توان دریافت که نقوش ساده شده‌ی حیوانات و پرندگان و اشیاء بر سفال‌ها، گلیم‌ها و زیراندازها، نقوش بته جقه بر پارچه، نقش‌های انتزاعی اسلیمی و ختایی بر قالی، گچ‌بُری و کاشی‌کاری و ... همگی تحت تاثیر فرهنگ‌های گوناگون در نقاط مختلف کشورمان پدیدار شده‌اند.
در ایران با وجود فرهنگ‌های پراکنده‌ی بسیار غنی و متفاوتی که در شهر و روستاها و در میان عشایر وجود دارد و همچنین با وجود شرایط آب و هوایی و زیست محیطی متفاوت، با گستردگی و وسعت رشته‌های صنایع‌دستی روبرو هستیم. این گستردگی و تنوع، طبقه‌بندی صنایع‌دستی را بسیار مشکل کرده است. به همین دلیل دسته‌بندی این صنایع بر اساس دیدگاه‌ها و نقطه‌ نظرات گوناگون است و بر اساس رشته، مواد اولیه یا نوع مصرف و کاربرد آن متفاوت می‌باشد.
ویژگی‌های صنایع‌دستی ایران
عمده‌ترین ویژگی‌های صنایع‌دستی ایران را می‌توان در فهرست زیر تقسیم‌بندی کرد:
۱. صنایع‌دستی ایران محملی برای میراث فرهنگی و هنری این مرز و بوم است که ریشه در اعتقادات مذهبی و باورهای قومی و نیز قوه ابتکار و خلافیت استادکاران ایرانی دارد. هنرمندان و استادکاران ایرانی تجارب، راز و رمز و فنون کار خود را سینه به سینه به شاگردان می‌آموزند و به این طریق هنرشان را زنده نگه می‌دارند. امروزه نیز این هنرها در دانشگاه‌ها تدریس می‌شود.
۲. عدم نیاز به متخصصان خارجی.
۳. قابلیت توسعه در مناطق شهری، روستائی و عشایری.
۴. امکان تأمین ۹۰ درصد مواد اولیه‌ی مصرفی از منابع داخلی.
۵. عدم تشابه فرآورده‌های تولیدی به یکدیگر.
۶. انجام قسمت عمده‌ای از مراحل اساسی تولید به وسیله‌ی دست و ابزار و وسایل دستی. به همین دلیل صنایع‌دستی دارای ارزش زیادی می‌باشند.
۷. خود مصرفی بودن بخش عمده‌ی تولید و برآورده ساختن نیازهای داخلی.
۸. قابل عرضه بودن در سطح جهانی به عنوان یک محصول فرهنگی و هنری.
۹. جذب هنر دوستان از سراسر جهان و در نتیجه توسعه ایرانگردی و مبادلات فرهنگی و صادرات و تامین ارز.
۱۰. عدم نیاز به سرمایه‌گذاری هنگفت و سهولت در ایجاد مراکز تولید.
۱۱. اشتغال‌زا بودن این هنر-صنعت.
۱۲. داشتن ارزش افزوده‌ی زیاد در مقایسه با صنایع سنگین و سبک.
۱۳. استفاده از عناصر فرهنگی همچون رنگ، طرح، نقش و ... در ایجاد و تولید آنها و گسترش فرهنگ بومی، محلی و منطقه‌ای به سایر نقاط کشور و جهان.
بن‌مایه: هنریاب (http://honaryab.com)

۵
از ۵
۶ مشارکت کننده