​​وب‌سایت شخصی فرتورچین

Forturchin Personal Website

لوگو فرتورچین

داستان قالی شیخ صفی اردبیل در موزه‌ی ویکتوریا و آلبرت بریتانیا

داستان قالی شیخ صفی اردبیل در موزه‌ی ویکتوریا و آلبرت بریتانیا

قالی بقعه شیخ صفی الدین اردبیلی که در بعضی از کتاب‌های معتبر ایرانی و خارجی به نام قالی مسجد اردبیل از آن یاد شده، با نام قالی شیخ صفی که در جهان یا فرش اردبیل شهرت یافته، قصه درازی تا رسیدن به سالن گالری جمیل در موزه ویکتوریا و آلبرت دارد. شاید معروف‌ترین قالی جهان، فرش اردبیل باشد که در موزه ویکتوریا و آلبرت در شهر لندن نگهداری می‌شود. قالی اردبیل از این جهت مشهور است که از روی آن نسخه‌برداری‌های بسیار متعددی انجام شده، به‌طوری‌که امروز در بسیاری از منازل، فرش‌هایی با طرح فرش اردبیل دیده می‌شود.

داستان قالی شیخ صفی اردبیل در موزه‌ی ویکتوریا و آلبرت بریتانیا

آن‌چنان‌که در پایگاه این موزه آمده، این قالی در ابتدای بافته شدنش به دستان هنرمند استاد مقصود کاشانی جفتی هم داشته که کاملا همسان و همشکل آن بوده و این دو طی یک روند ۱۶ ساله بافته شده بودند. استاد مقصود کاشانی در طراحی و نقش‌بندی این فرش‌ها نهایت خلاقیت و بدعت را به‌کار زده بود و در نهایت به شاهکاری رسیده بود که در همان زمان هم چشم‌ها را خیره می‌کرد و تحسین هر بیننده را برمی‌انگیخت. طول این جفت قالی‌ها ۱۱متر و ۵۲ سانتی‌متر و عرض آنها ۵ و ۳۴ سانتی‌متر بوده و استاد مقصود کاشانی در ساخت هر کدام ۳۳ میلیون گره فارسی زده بود.

داستان قالی شیخ صفی اردبیل در موزه‌ی ویکتوریا و آلبرت بریتانیا

روی این فرش‌ها بیت "جز آستان توام در جهان پناهی نیست. سر مرا بجز این در، حواله گاهی نیست" نقش بسته و استاد مقصود کاشانی امضای خود را هم با ذکر "بنده" پای این اثر بی‌نظیر خود گذاشته بود. و البته آنچه مهم‌تر از همه بوده، درج سال اتمام این کار به "سنه ۹۴۶ قمری" است که حوالی سال ۹۱۸ شمسی و دهه چهارم قرن ۱۶ میلادی را نشان می‌دهد. این قالی‌ها احتمالا به‌دستور شاه تهماسب اول بافته شدند و به‌محض اتمام کارشان در سال سیزدهم زمامداری او در کف تالار قندیل‌خانه حرم شیخ صفی‌الدین اردبیلی گسترده شدند.

داستان قالی شیخ صفی اردبیل در موزه‌ی ویکتوریا و آلبرت بریتانیا

در گذر زمانه چیزی از ارزش و مقدار این شاهکارهای ابریشمی کم نشد و دو جهانگرد انگلیسی هم که در سال ۱۸۴۳ از مقبره شیخ صفی‌الدین دیدن کرده بودند، در خاطراتشان با شگفتی و خیرگی از زیبایی جادویی این دو فرش می‌نویسند. حدودا از همین سال‌هاست که سفر طولانی و قصه پر فراز و نشیب این دو قالی استثنایی آغاز می‌شود. در حدود سی سال پس از این خاطره و مدرک مکتوب، زلزله شدیدی بخشی از طاق را روی قالی‌ها ریخته و به آنها آسیب می‌زند. متولیان حرم در جستجوی راهی برای فراهم کردن هزینه‌های بازسازی، به‌دامان شرکت انگلیسی "زیگلر و شرکا" می‌افتند که در آن زمان دستی در کار تجارت قالی داشت و مرکز آن در منچستر بود. زیگلر قالی ‌ها را به ۸۰ تومان خرید و در اندک زمانی از ایران خارج کرد و در این سو متولیان مقبره هم یا اقدام برای بازسازی و پوشاندن طاق قندیل‌خانه، نقش قدیمی آن را هم از بین بردند.

داستان قالی شیخ صفی اردبیل در موزه‌ی ویکتوریا و آلبرت بریتانیا

"زیگلر و شرکا" قالی‌‌ها را به‌ سرعت به انگلستان منتقل کرد و آن را به‌دست مرمت‌گران صبوری سپرد که در روندی آرام و مطمئن، هر دوی فرش‌ها را بازسازی و بازیابی کردند. صد البته در این میانه مشکلی بروز کرد: از کارگاه مرمت دو قالی بیرون آمد که دیگر جفت و همسان نبودند. از حاشیه یکی برای مرمت دیگری استفاده شده بود و نتیجه این فرآیند، تولد دوباره یک فرش کامل و یک قالی بدون حاشیه بود. والبته که این قالی‌‌ها با همین شرایط هم خواهان فراوان داشتند و چندین دست چرخیدند تا اینکه شرکت "وینسنت رابینسون و شرکا" در سال ۱۸۹۲ فرش بزرگ‌تر را به حراج گذاشت. ویلیام موریس کارشناس و نویسنده معروف (که در ایران هم آثار ادبی‌اش شناخته شده است) در این زمان قالی را دید و آن را "شگفت آور و بی‌نظیر" توصیف کرد و مسئولان موزه ویکتوریا و آلبرت را به خریدش واداشت. منابع مالی جمع‌آوری شد و موزه ویکتوریا و آلبرت پس از کشاکش فراوان بالاخره در سال ۱۸۹۳ قالی بزرگتر را به ارزش ۲۰۰۰ پوند استرلینگ خرید و آن را به دیوارهای گالری‌های خود آویخت. نقش‌های حیرت‌انگیز و بی‌مانند این قالی از همان زمان الهام‌بخش بسیاری از هنرمندان اروپایی بوده و رد پای کپی‌های این قالی تا اتاق کار هیتلر هم رسیده بود. اما سرنوشت قالی کوچک تا سال‌ها نامعلوم باقی ماند تا اینکه در سال ۱۹۵۳ بالاخره این قالی دوم هم سر از دهلیزهای یک خانواده مجموعه‌دار ناشناس درآورد که آن را به موزه لوس آنجلس کانتی اهدا کردند.

داستان قالی شیخ صفی اردبیل در موزه‌ی ویکتوریا و آلبرت بریتانیا

موزه ویکتوریا و آلبرت در سال‌های انتهایی قرن گذشته قالی شیخ صفی را از دیوار پایین آورد و در سال ۲۰۰۶ یک حفاظ و قاب ویژه برای آن ساخته شد تا ضمن حفظ از آسیب‌های احتمالی، امکان بازبینی مفید و صحیح آن وجود داشته باشد. نمونه نسخه‌برداری شده از قالی شیخ صفی اردبیل در منزل نخست وزیر انگلیس وجود دارد و آدولف هیتلر نیز نمونه ای از آن را در دفتر کار خود در برلین داشت. قالی شیخ صفی اردبیل و جفت آن که در موزه ای در لس آنجلس نگهداری می‌شود، در دوران شاه طهماسب صفوی (حدود سال ۱۵۴۰ میلادی)، بافته شدند. قالی شیخ صفی اردبیل توسط هنرمند استاد مقصود کاشانی ، برای پوشش صحن آرامگاهی در شهر اردبیل بافته شده است.

داستان قالی شیخ صفی اردبیل در موزه‌ی ویکتوریا و آلبرت بریتانیا

از قطعات یکی از این قالی‌ها برای مرمت دیگری استفاده شده است. به همین جهت، نسخه موجود در شهر لندن نمونه کامل‌تری می‌باشد. قالی شیخ صفی اردبیل دارای تقارن مرکزی بوده و دقت به‌کار رفته در بافت، آن را در زمره‌ی یکی از بی‌نظیرترین آثار هنری در آورده است. این اثر منحصر به فرد دارای حدود ۵۰ گره در هر سانتی‌متر مربع است و در زمره‌ی قالی‌هایی است که به نام ترنجی خوانده می‌شوند. در هر طرف قسمت میانی قالی شیخ صفی اردبیل یک چراغ بافته شده، که یک چراغ کوچک‌تر از دیگری است. بافنده قالی شیخ صفی اردبیل در نظر داشته، که فرش اردبیل در صحن یک آرامگاه استفاده می‌شود، به همین جهت چراغی را که در طرفی که عموم مردم در آن می نشسته‌اند کوچک‌تر بافته است و کسی که بر روی این قالی نشسته است، ابعاد دو چراغ را هماهنگ می‌بیند. شواهد حاکی از آن است که این قالی‌ها از آرامگاه شیخ صفی‌الدین اردبیلی و شاه اسماعیل صفوی به موزه‌های مذکور انتقال داده شده‌اند. قالی اردبیل دارای ابعاد ۵٫۳۴*۱۱٫۵۲ متر مربع بوده و از ریز بافت‌ترین فرش‌های به‌جا مانده از دوره‌ی صفوی به شمار می‌روند.
بن‌مایه: اتحاديه فرش دستبافت ايران در ژاپن (http://www.persiancarpetassociation.com)

۰
از ۵
۰ مشارکت کننده